ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՐՁՐԱՎԱՆԴԱԿԻ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԻ ՈՐՈՆՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Սալմաստ Հուշարձան

Իրան (Երկիր) / Արևմտյան Ատրպատական (Նահանգ) / Սալմաստ (Գավառ) / Սալմաստ (Քաղաք)

Տեղադրություն

Նախկինում գավառանիստ, ներկայումս վարչական կենտրոն Սալմաստ քաղաքը գտնվում է Խոյ և Ուրմիա քաղաքների միջնահատվածում, առաջինից՝ ուղիղ գծով 42,6 կմ հարավ-արևմուտք, իսկ երկրորդից՝ 76 կմ հյուսիս-արևմուտք՝ ծովի մակերևույթից 1370-1400 մ բարձրության վրա. «Քաղաք ի տափարակի յարևմտեայ կողմն Որմեայ ծովակին. սահմանագլուխ Ատըրպէյճան նահանգին պարսից, եռօրեայ հեռի ի Թէվրիզոյ...», նաև՝ «Սալմաստի գաւառական քաղաքն է Դիլիմանը: ...գտնվում է գաւառի համարեա կենտրօնում՝ աւելի քան 70 մեծ ու փոքր գիւղերով շրջապատված»:

Ինճիճեան Ղ., Աշխարհագրութիւն չորից մասանց աշխարհի, հ. Ա, Վէնէտիկ, 1806, էջ 249:
Մելիք-Բաբախանեան Ա., Պարսկական մի քաղաքի նկարագիրը, «Մշակ», 1900, N 80, 3 մայիսի, էջ 2:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Այլ անվանումներ

Նախկինում հայտնի էր Դիլման, Դիլմաղան, Դիլմաքան անվամբ, որն առաջացել է Դիլ-մաքան, այսինքն՝ տեղի կամ գավառի սիրտ, կենտրոն բառերից:

Հայրապետեան Յ., Սալմաստ, «Ալիք», 1969, N 210, 21 սեպտեմբերի, էջ 5:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Վկայվել է նաև Դիլիմա, Դիլիման, Տելման, Տիլման, Տիլիման, Տիլմագան անվանաձևերով (պարսկերենում Դիլման անունը հանդիպում է Դիլմողան և Դիլմոգան ձևերով):

Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Անվանման մի վերջին տարբերակն էլ պարզապես քաղաք կոչելն էր. «Այս քաղաքը երբեմն անվանում են Սալամաստ, երբեմն էլ՝ Դիլման, բայց առօրյա խոսակցական լեզվում այն ավելի շատ հայտնի է Շեհըր (պարզապես Քաղաք) անվամբ»:

William Ainsworth, Travels and Researches in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea, and Armenia, vol. 2 (London, 1842), p. 300 (բնագրում՝ “This place is designated sometimes Salamast, sometimes Dilman, but is generally known in ordinary parlance as Shehr, “the Town” simply.”).
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Ռեզա շահի օրոք (1925-1941 թթ.) վերանվանվել է Շահփուր, (թարգմանաբար նշանակում է արքայորդի), հետո Սալմաս, որը և բնակավայրի ներկայիս պաշտոնական անվանումն է:

Հայրապետեան Յ., Սալմաստ, «Ալիք», 1969, N 212, 23 սեպտեմբերի, էջ 5:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Վարչական կարգավիճակ

Համանուն գավառի կենտրոնական բնակավայր Սալմաստ քաղաքն աշխարհագրական բարենպաստ դիրքի շնորհիվ թերևս անհիշելի ժամանակներից, բայց առնվազն Վանի թագավորության սկզբնավորման դարերից արդեն իսկ առաջնային նշանակություն է ունեցել, ուստի դարեր շարունակ հենց այս բնակավայրում են հաստատվել գավառի կառավարիչները. «...[քաղաքում] է գտնվում նաև գավառապետի նստավայրը, որը բերդի նման ամբողջովին պարսպապատ է»:

Ainsworth, William. Travels and Researches in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea, and Armenia. Vol. 2. London, 1842, p. 300 (բնագրում՝ “[In the city] is also the residence of the governor, and the whole is inclosed like a fort.”).: Նաև՝ «Սալմաստի գաւառագլուխ քաղաքը Դիլմանն է...» (Ավէրօիս /Հովհաննես վարդ. Բաղչյան /, Ճանապարհորդական յիշողութիւններս Պարսկաստանից և Տաճկաստանից (Ջուղայից մինչև Մուշ), «Արաքս», 1893, գիրք Ա, էջ 22): Նաև՝ «...համարւում է Սալմաստի կենդրոնական քաղաքը» (Ֆրանգեան Ե., Ատրպատական, Թիֆլիս, 1905, էջ 73): Դիլմանը «Սալմաստի կենդրոնատեղի»-ն էր (Պատրիկեան Վ., Ընթացիկ կեանքը, «Հորիզոն», 1913, N 98, 7 մայիսի, էջ 4):
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Վարչանիստ և գավառագլուխ բնակավայրի նշանակությունը քաղաքը երբևէ չի կորցրել նույնիսկ պատերազմներից տուժելու կամ երբեմն-երբեմն երկրաշարժերից մեծապես վնասվելու դեպքում: Մասնավորապես ո՛չ 1779 թ. դեկտեմբերի 27-ի երկրաշարժը, որի ժամանակ հողաթմբի էր վերածվել ուղիղ գծով 135 կմ հեռավորության վրա գտնվող Թավրիզ քաղաքը, իսկ ցնցումները հասել էին մինչև Վան («...դեկտեմբեր 27. որ էր օրն ուրբաթ ահագին շարժ եղև ի քաղաքն Թաւրիզ. որ բոլոր քաղաքն ամէն տապալեցաւ, և անթիւ մարդիկ մեռան... և գիւղօրայքն՝ Գունայի, Թասու, Սալմաստ, Խօյ, Յորմի, և ի քաղաքս մեր Վան ևս շարժեցաւ քանիցս անգամ, բայց ողորմութեամբ Աստուծոյ ոչինչ վնաս եղև»), ո՛չ էլ մանավանդ 1930 թ. մայիսի 6-ի երկրաշարժը, որի հետևանքով ողջ քաղաքը բոլորովին նոր հատակագծով հիմնովին վերակառուցվեց, ի զորու չեղան նսեմացնելու քաղաքի վարչատնտեսական կարևորությունը:

Դիւան հայոց պատմութեան, գիրք Ժ, Թիֆլիս, 1912, էջ 146:
Հայրապետեան Յ., Սալմաստ, «Ալիք», 1969, N 212, 23 սեպտեմբերի, էջ 5:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Պատմություն

Գավառանունը նաև վարչանիստ քաղաքին փոխանցված լինելու պատճառով հատկապես հայկական միջնադարյան գրավոր աղբյուրներում առկա հիշատակությունները միմյանցից դժվար է զանազանել: Այլ խոսքով, երբ հիշվում է Սալմաստ-Սաղամաստում տեղի ունեցած պատմական մի որևէ իրադարձություն, շատ հաճախ անորոշ է մնում՝ խոսքը գավառանիստ քաղաքի՞ն, թե՞ ընդհանրապես համանուն գավառին է վերաբերում:

Ելնելով վերոնշյալից՝ անորոշ տեղադրությամբ բոլոր վկայություններն ի մի ենք բերել գավառին վերաբերող շարադրանքի մեջ:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Հայտնի է, որ ԺԶ-ԺԷ դարերում թուրք-պարսկական պատերազմների և հատկապես հայերի՝ Շահ Աբասի իրականացրած բռնագաղթի հետևանքով Սալմաստը գրեթե ամայացել էր, և դա այն աստիճան, որ Նադիր շահի ժամանակ նրանից միայն անունն էր մնացել: Դրանից հետո վերստին պարսպապատվել է և դարձել գավառանիստ քաղաք:

Ֆրանգեան Ե., Ատրպատական, Թիֆլիս, 1905, էջ 132:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 410:

Գրեթե հայաթափ Սալմաստը, որը հատկապես հայկական շրջանակներից դուրս ԺԹ դարում ավելի հայտնի էր Դիլման անվամբ, քայքայիչ վերջին հարվածը կրում է 1826-1828 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմի ավարտից հետո. քաղաքը լքում են նրա՝ առանց այն էլ արդեն սակավաթիվ վերջին հայ բնակիչները, որով և պատմական Սաղամաստը 1828 թ.-ից ի վեր փաստորեն արդեն ներկայանում է որպես գրեթե զուտ թրքաբնակ գյուղաքաղաք:

Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 410:

Ի դարի սկզբին բնակավայրը հիշվում է մի շարք մասնավոր դեպքերի առնչությամբ: Այսպես՝ 1906 թ. փետրվարի 20-ի թղթակցություններից մեկը հայտնում է, որ «Աշուրայի օրը, երբ Դիլիմանի աղօթատանը ժողովւած են լինում մի քանի հազար թուրքեր, երկու սեռից, յանկարծ մի քանի թուրքեր սրտապատառ վազում են մզկիթ և գոռում. «Փախէ՛ք, հայերը յարձակւեցին, փախէ՜ք»: Աղօթող հասարակութիւնը փախչող-փախչողի է լինում. շատերը զինւում են, դուրս են գալիս, բայց տեսնում են, որ չարաչար խաբւած են: Կառավարութիւնն անմիջապէս ձերբակալում է խռովարարներին ու պատժում»:

Վանօ, Սալմաստից, «Արշալոյս», 1906, N 58, 16 մարտի, էջ 4:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 410:

1909 թ. հունվարի 7-ի տեղեկատվության համաձայն՝ «...Իզէթուլլահ-Սալարը երկու անգամ ռմբակոծեց Դիլման քաղաքը, բայց ջարդուեցաւ և կռուի դաշտին վրայ թողելով շատ մը վիրաւորուածներ ու սպաննուածներ՝ նահանջեց դէպի Շէկէրեազի գիւղը: Յիշեալի զօրքերուն մէկ մասը փախուստ տուաւ»:
Նշյալ թվականի մայիսի 23-ին «Տեղային սահմանադրականների և տաճկաց եօթը հազար կանոնաւոր զօրքի և աշիրէթ քուրդերի, ահեղ կռւից յետոյ՝ տաճկաց զօրքը գրաւեց Սալմաստի կենդրոնական քաղաքը՝ Դիլիմանը»:
Երկու օր անց նշվել է. «Այս գիշերւայ տեղի ունեցած անակնկալ հրացանաձգութիւնը ահ ու սարսափի մէջ ձգեց Սալմաստի ազգաբնակութիւնը:
Առաւօտեան պարզւեցաւ հետևեալը: Ըստ սովորականին պարսպապատ Դելիման քաղաքի (Սալմաստի գաւառական քաղաքը) դարբասները գիշեր ժամանակ պարսիկ պահակների հսկողութեամբ փակւում են և բացւում են միայն «գիշերւայ պարօլը» իմացողի առջև: Այս չարաբաստիկ գիշերը Դելիման՝ միջնաբերդում բանակած 100-ից աւելի տաճիկ ասկեարների կողմից, առաջարկւում է դարբասները չը կողպել իբր թէ դրսից սպասող զինւորների համար: Պահակները մերժում են...: Հէնց այդ ժամանակ դրսից (գիւղերից) ներս է ուզում մտնել Շահբանդարը (տաճիկ փոխհիւպատոսը, որը ...խառնակչի և լարողի դեր է խաղացել Սալմաստի և Խօյի շրջաններումը), որին կանգնեցնելով յայտնում են այդ մասին...: Շահբանդարը առաջինը հրամայում է ասկեարներին կրակել: Րոպէապէս առաջին պայթիւնից երկու կողմիցն էլ սկսում են կռւել: Հետևանքը լինում է հետևեալը՝ ասկեարներից սպանւած են 6, վիրաւորւած 7, զինաթափ արւած 30-ի չափ, մէկն էլ գտնւած է թաքնւած ներքնուղու մէջ, իսկ պարսիկ մուջահիդներից սպանւած են միայն 3 հոգի: ...լուսաբացին միջնաբերդերից անյայտանում են դատաւոր Սայիդ-ուլ-Մամալիքը բոլոր իւրայիններով: Սալմաստը փաստօրէն տաճիկների տրամադրութեան տակ է ձգւած:
Թէև Շահբանդարը դէպքից յետոյ խայտառակւած, յայտարարեց ժողովրդին չանհանգստանալ տեղի ունեցած անախորժ «թիւրիմացութիւնից»,, սակայն ժողովուրդը ահաբեկւած սպասում է քրդերի յարձակմանը»:

«Ռազմիկ», 1909, N 314, 17 յունուարի, էջ 4:
Ֆարրուխ, Տաճկաց զօրքը Դիլիմանում, «Լրաբեր», 1909, N 24, 14 յունիսի, էջ 3:
Ma., Ընդհարում տաճիկների և պարսիկների միջև, «Գործ», 1909, N 119, 7 յունիսի, էջ 2: Նշյալ դեպքի մասին տե՛ս նաև Ազիզ, Լուրեր Սալմաստից, «Գործ», 1909, N 124, 13 յունիսի, էջ 2:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 410:

1914 թ. ապրիլի 20-ին «...քաղաքի հիւսիսային դրան մօտ, կէս գիշերին, ռուսաց զօրանոցի պահակը նկատում է մի քանի մարդիկ, որոնք մօտենում էին զօրանոցի դռան: Պահակը ձայն է տալիս: Մօտեցողները չեն պատասխանում և մի քիչ էլ մօտենալով՝ կրակում են պահակի վրայ, որը վիրաւորւելով կողքից վայր է ընկնում: Ներսից միւս պահակը օգնութեան է հասնում, բայց դեռ դռնից դուրս չեկած, նրա վրայ էլ են կրակ բաց անում: Գնդակը այս անգամ վրիպում է և պահակը ներս է վազում ու օգնութեան կանչում: Չարագործները օգտւելով այդ րոպէից, վերցնում են վիրաւոր պահակի հրացանը և անյայտանում: Միւս օրը՝ դէպքի առթիւ եղած խորհրդակցութեան ժամանակ, յայտնի Սմկօն ասել է, որ «դա ոչ թուրք և ոչ էլ քիւրդը կը համարձակւի անել. դա հայ յեղափոխականների գործն է»: Բարեբախտաբար վիրաւորը, իրենից հրացանը խլելիս տեսել է, որ ոճրագործները 5 հոգի են եղել, որոնցից 2-ը թուրք է, իսկ 3-ը՝ քիւրդ»:
Ի դեպ, վիրավոր պահակը կարճ ժամանակ անց մահանում է, իսկ «Վիրաւորման դէպքից յետոյ մի քանի գիշեր թուրքերի կողմից հրացանաձգութիւն է լինում Դիլմանի ռուս զօրքի վրայ: Զօրքը պատասխանում է նրանց մինչև իսկ պուլիմետներով:
Կատարւում է մի ժամանակ մի շարք խուզարկութիւններ: Թուրքերը սարսափած խուզարկութիւններից և կարկտի պէս տեղացող գնտակներից ինքնաբերաբար յանձնում է մօտ 200 հրացան բացի խուզարկութեամբ վերցրածներից»:

Գ. Ռ., նշվ. հոդվ., «Ղարադաղ», 1914, դ 7, 15 մայիսի, էջ 5-6:
Փշուր, նշվ. հոդվ., «Ղարադաղ», 1914, դ 9, 15 յունիսի, էջ 2:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 410:

1915 թ. մարտի 1-ին ռուսական զորքերը գրավում են Դիլմանը:
Նույն թվականի ապրիլի 16-ին Դիլմանի ճակատամարտում «...թուրքերը կատարեալ պարտութիւն կրելով՝ փախուստի դիմեցին, մասնակցած էին 8-10,000 ռուս եւ 17,000 թուրք: Այս թիւէն 12,000ը Պոլսէն չորս ամիս առաջ Հալէպ-Մուսուլ գծով ղրկւած զօրքն է եղեր, որ լաւ զինւած ու մարզւած էր, ունէր 8 թնդանօթ եւ 15 գնդացիր: Մնացած 5,000ը կը կազմէին Սմկօի քրդերը, զինւած ռուսական ընտիր հրացաններով, Խանթախտի, Դիլմանի եւ շրջակայ գիւղերի պարսիկները եւ Շէրիֆ բէյի հրոսախմբերը: Թուրք բանակին հրամանատարն էր Էնվէր փաշայի հօրեղբորորդի Խալիլ բէյ»:
Ճակատամարտից հետո «Թուրքերը փախան Ունջալըղի լեռնանցքով Չիարի-չայի ձորը, Դիլմանէն դէպի հարաւ-արեւմուտք, 15 քիլօմէթր հեռու...: Մայիս 2-ին, ռուսերը դուրս մղելով թուրք զօրքը Դիլմանի շրջանէն եւ ապահովելով իրենց հաղորդակցութիւնները, գրաւեցին Խանասօրի անցքը, Դիլմանէն 35 քիլօմէթր դէպի արեւմուտք, Վանի ուղղութեամբ»:

«Հայաստան», 1915, N 4, 21 մարտի, էջ 3:
«Հայաստան», 1915, N 17, 13 մայիսի, էջ 2:
«Հայաստան», 1915, N 18, 16 մայիսի, էջ 2:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Հեղինակը Ալիխան Վալի
Տարեթիվ 1980 թ․

Ուղղությունը ⇙ Հարավ-արևմուտքից
Հեղինակը Սամվել Կարապետյան
Տարեթիվ 2011 թ․

Անվանում	Հիշ. ժամանակը	Ստուգաբանություն
Դիլման
Շահփուր
Դիլմաղան
Դիլմաքան
Դիլիմա
Դիլիման
Տելման
Տիլման
Տիլիման
Տիլմագան
Դիլմողան
Դիլմոգան
Սալամաստ
Շեհըր
Սալմաս