Բերդ :: ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐ

Բերդ

Թուրքիա / Վան / Արծկե / Արծկե

Նկարագրություն

Անհիշելի ժամանակներից ի վեր եղել է Վանա ավազանի առավել նշանավոր պաշտպանական կետերից մեկը (38.801453, 42.729158, ծովի մակերևույթից բարձր է 1795 մ): Մեծապես կարևորվել է Վանի թագավորության շրջանում և ըստ այդմ՝ ավելի ամրացվել ու հզորացվել:

Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, հ. Գ, Արծկե, Երևան, 2018, էջ 89:

Պատմություն

1956 թ.՝ բերդի տարածքում իրականացված պեղումների ժամանակ, հայտնաբերվել են վատ պահպանված մի քանի սեպագիր արձանագրություններ:

Арутюнян Н., Корпус урартских клинообразных надписей, Ереван, 2001, С. 335.
Ադոնց Ն., Երկեր. Քննական պատմություն հայոց, հ. Դ, Երևան, 2009, էջ 212:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, հ. Գ, Արծկե, Երևան, 2018, էջ 81:

2011 թ. քաղաքի նորահիմն թանգարանի բակում ցուցադրվում էր ևս մեկ սեպագիր արձանագրություն, որը կրում էր մետաղական սեպերի օգնությամբ իր ամբողջությունից կիսված լինելու այնպիսի հետքեր, ինչպիսին ունեին կործանված մեհյանի մուտքի հարդարանքին վերաբերող Վանի թանգարան փոխադրված բարձրաքանդակի մասնատված մասերը: Վերջնական խոսքը, անշուշտ, վերապահելով ուրարտագետներին՝ թվում է, թե գործ ունենք միևնույն արձանագրության մասնատված հատվածների հետ:

Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, հ. Գ, Արծկե, Երևան, 2018, էջ 81-82:

Բերդը ռազմավարական առաջնային նշանակություն ուներ նաև միջին դարերում, ընդ որում, ինչպես հայրենի (Անիի Հայ Բագրատունիների և Վասպուրականի թագավորության), այնպես էլ օտար տիրապետությունների հաստատման ժամանակաշրջաններում:

Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, հ. Գ, Արծկե, Երևան, 2018, էջ 82:

ԺԶ դարի սկզբներին անանուն մի վաճառական Արծկեն հիշատակում է որպես Վանա լճի շուրջ գտնվող «յոթը փառավոր» ամրոցներից մեկը:

Հակոբյան Հ., Ուղեգրություններ, Ա, Երևան, 1932, էջ 300:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, հ. Գ, Արծկե, Երևան, 2018, էջ 82:

ԺԷ դարի թուրք ուղեգիր Էվլիյա Չելեբին Արծկե բերդի վերաբերյալ նշում է. «Վանա ծովեզերքին, երկինք սլացած մի ժայռի վրա սրբատաշ քարերով կառուցված ամրակուռ բերդ է: Մինչև գագաթը հետիոտն կարելի է բարձրանալ կես ժամում: Բերդը արևելքից ու հարավից ողողող Վանա ծովը այդ բարձրությունից մի փոքր ծովածոցի նման է: Բերդի բարձր մասը երևում է միայն կեսօրին մոտ և պարզ եղանակին: Ներքին բերդի շուրջը խրամ չկա և հնարավորություն էլ չկա, քանի որ շրջապատը արծվի բույներով պատված սեպաձև և մերկ ժայռեր են, որոնք անգամ եղունգով բռնելու տեղ չունեն: Բերդը ունի 38 ամուր աշտարակ. ունի մեկը մյուսի մեջ եռահարկ երկաթյա ամրակուռ մի դարպաս: Բերդում առանց այգիների ու պարտեզների 70 նեղ տուն կա, որոնք բոլորն էլ հողով են ծածկված: Բերդում կան Սուլեյման խանի ջամին, ռազմապաշարի մթերանոցներ և հացահատիկի ամբարներ, ջրամբարներ, նվագախմբի աշտարակ և բերդապահի տուն: Ունի բալյեմեզ անունով խոշոր թնդանոթներ, ուրիշ շինություններ չկան: Շրջագծի երկարությունը 4000 քայլ է: Բերդը իշխում է թնդանոթի գնդակի թռիչքի հեռավորության վրա գտնվող մի բարձր սարի: Այդ պատճառով բերդը երկարաձգվում է դեպի այդ կողմը: Այս կողմից բերդին որևէ վտանգ չի սպառնում, որովհետև թշնամու թնդանոթի գնդակը անցնում է վերևից և ձորն է ընկնում: Դրանից ներքև բերդի ռաբաթն է, որը նմանապես սեպաձև ժայռի վրա է, բայց ավելի ցածր է: Մի կողմը ծովեզերքի ժայռի վրա է, որտեղ երեք դարպաս կա: Ախլաթի դարպասը նայում է հարավ, մյուս դարպասը՝ դեպի արևելք և բացվում է Արճեշի ուղղությամբ: Ստորին բերդը նույնպես ամրակուռ է և խոշոր քարերով է կառուցված: Քառակուսի ձև ունի, դեպի հյուսիս՝ ժայռերի վրա է և ավելի բարձր: Այստեղ է Ուրղոնի դարպասը, որ միշտ փակված է մնում: Ռաբաթի երկարությունը 6000 քայլ է: Նավահանգիստ նայող աշտարակներում շայիկա անունով խոշոր թնդանոթներ կան: Բերդում առանց այգիների և պարտեզների 300 հին տուն կա, որոնք բոլորը կառուցված են քարուկրից: Աջեմները մի քանի անգամ պաշարել են այս բերդը, սակայն վնասներ կրելով՝ հեռացել են: Այդ պատճառով բոլոր տները քարուկրով են կառուցված: Բերդի արևմտյան կողմը այգիներով ծածկված լեռներ են: Բերդի օդը լավ է, այդ պատճառով էլ բնակիչները առողջակազմ են: Հարավից Վանա ծովն է: Բերդում 1100 մեծ ու փոքր ապարանքներ և ռայաների լավ տներ կան...:
Բերդը Վանի էյալեթում սանջաքի բեյի կենտրոնն է: Բեյի խասը, Սուլեյման խանի օրենքի համաձայն, 154.036 ակչե է: Օրենքով սահմանված տարեկան 8000 ղուրուշ եկամուտ է ստացվում և բեյը պատերազմի է գնում 6000 զինվորով: Ունի ալայի բեյ և չերիբաշի: Ջեբելուներով միասին բեյի դրոշակի տակ պատերազմի են գնում 1000 ընտրյալ զինվոր: 150 ակչե աստիճանով շերիֆ կազա է: Կադին տարեկան 1000 ղուրուշ եկամուտ է ստանում: Ունի նաև մյուֆթի, նայիբ, մյուհթեսիբ, սուբաշի, շահբենդեր և մաքսատան էմին: Սակայն իշխանությունը պատկանում է բերդապահին: Բերդը ունի ընտրյալ զինվորներ, որոնք պատրաստ հսկում են գիշեր-ցերեկ: Վանը մոտ լինելով, ենիչերիների աղայի կողմից ամեն անգամ մի չավուշ է գալիս և պատժում հանցագործ ենիչերիներին: 1031 (1261) թվականին այս բերդում 6 օդա կափուկուլի ենիչերի, 2 օդա թնդանոթաձիգ, մեկ օբա ջեբեջի... բերդապահներ են եղել: Ներկայումս էլ այս բերդում բալյեմեզ թնդանոթներ և անհաշիվ ռազմամթերք կա, որը այրում է աջեմների սիրտը»:

Թուրքական աղբյուրներ, Գ, Էվլիյա Չելեբի, Երևան, 1967, էջ 217-219:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, հ. Գ, Արծկե, Երևան, 2018, էջ 82-85:

ԺԹ դարասկզբին բերդի և հարակից արդեն ջրասույզ կառույցների մասին նշվել է. «Բերդ սորա է բնական վէմ որձաքար կանգնեալ իբրև պարիսպ և հասանի մինչև ի ծով. ի գլուխ վիմիս է տեղի պարսպապատ՝ ուր նստի պէյն: Ի ներքոյ ջուրց ծովուն երևին պէսպէս քարաշէն շինուածք սորա ընկղմեալք ի վաղ ժամանակաց»:

Ինճիճեան Ղ., Աշխարհագրութիւն չորից մասանց աշխարհի, հ. Ա, Վէնէտիկ, 1806, էջ 165-166:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, հ. Գ, Արծկե, Երևան, 2018, էջ 85:

1876 թ. նշվել է հետևյալը. «Էլճիրազ քաղաքին ետին, ծովակին հիւսիսային եզերքը, մեծամեծ ժայռեր կան, որ հին բերդի մը աւերակներովը ծածկուած են: Այս ժայռերուն ստորոտէն մինչեւ ծովակն իջնող բարձր պարիսպ մը անմատչելի կընէ բերդը»:

Հ. Ս. Պ., Վանայ գաւառը, «Աւետաբեր», 1876, N 10, 7 մարտի, էջ 75:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, հ. Գ, Արծկե, Երևան, 2018, էջ 86:

1879 թ. բերդ այցելած Հ. Թոզերը գրում է. «...մեզանից ներքև` բաց ծովախորշի եզրին, որտեղ մի ուղղաբերձ ժայռ է վեր խոյանում լճից 400 ֆուտ բարձրության վրա, նկատեցինք Ադելջիվազի ավերված ամրոցը: Նույն ժայռի գագաթին գտնվող մեծ աշտարակի ստորոտով ձգվում են միջնադարյան ամուր պարիսպները, իսկ բոլոր այն հատվածներում, որտեղ ժայռերի եզրերն ամբողջությամբ զառիվայր չեն, կառուցվել են հատուկ ամրություններ, որոնցով այդ ժայռերը միանում են վերևի ամրոցին: Իջնելով ամրոցի մոտ՝ նկատեցինք, որ այն բավականաչափ ավերված էր, իսկ քարերի շարվածքը կոպտատաշ երևաց Ախլաթի ամրոցից հետո: ...այն ունի միմյանց հանդիպակաց երկու դարպասներ. դրանց միջև տարածությունն այնքան նեղ էր, որ մենք մի դարպասով մտանք և մյուսով դուրս եկանք ընդամենը մի քանի րոպեում»:

Turkish Armenia and Eastern Asia Minor..., էջ 324-325 (բնագրում՝ “...we caught sight of the ruined castle of Adeljivaz below us on the edge of an open bay, where a steep rock rises to a height of 400 feet above the lake, crowned by a large keep. Between the foot of this and the water's edge run strong mediaeval walls, and wherever the edges of the cliffs are not absolutely precipitous, corresponding lines of fortification have been built, joining these to the upper castle. When we had descended to it, we found it to be in a very ruinous state, and the masonry appeared rough after that of the castle of Akhlat. Like that inclosure, it has two gates opposite one another in the two walls, and the space between them was so narrow, that we had passed in at one and out at the other within a few minutes”).
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, հ. Գ, Արծկե, Երևան, 2018, էջ 86:

Բերդին հարակից թաղամասը, որ կոչվում էր Բերդի թաղ, զբաղեցնում էր բուն և պատմական Արծկե քաղաքի տարածքը: Հատկանշական է, որ արծկեցի հայերը մինչև Մեծ եղեռնը գլխավորապես հենց այս թաղի բնակիչներն էին, որի մասին արծկեցի Ալեքսան Խլոյանը նշում է. «Մենք ամռանը ապրում էինք Տկես թաղամասում, իսկ ձմռանը տեղափոխվում էինք Բերդ: Դա այն հռչակավոր Բերդն էր, որ խորտակվել էր Տուղրիլ սուլթանի (խան) ձեռքով: Դա Բզնունյաց անառիկ բերդն է եղել՝ իր հսկա բարձր պարիսպներով և աշտարակներով, ջրամբարներով: Պարսպի մի ծայրը միանում էր ծովի հետ, իսկ արևելյան կողմից անանցանելի Չաղալան Բազեն կոչվող գետն էր (ճահիճ), հյուսիսից բարձր ժայռերն էին: Ուներ երկու դուռ՝ արևելյան և արևմտյան: Բերդն իր կանգուն ժամանակ եղել է մի անառիկ ամրոց, սակայն ինձ անհայտ ժամանակներում ավերվել է Տուղրիլ սուլթանի ձեռքով, իսկ քաղաքի բազմաթիվ ժողովուրդը կոտորվել և գերեվարվել է: Բերդը քրիստոնեական ժամանակաշրջանի կառույց էր»:

Քեշիշյան Մ., Արծկեի փրկված հայ բեկորը, Երևան, 2014, էջ 22-23:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, հ. Գ, Արծկե, Երևան, 2018, էջ 86:

Արծկեի բերդը բաղկացած է եղել երկու մասից` ծովային և ցամաքային: Վերջինիս ավերակները ներկայումս էլ տեսանելի են, ընդ որում, գլխավորապես անմշակ կամ կոփածո, իսկ մասամբ էլ նույնիսկ սրբատաշ քարով և կրաշաղախով իրականացված պարսպապատերը պահպանված որոշ հատվածներում ունեն մինչև 8 մետր և ավելի բարձրություն: Մինչդեռ բերդի ծովային հատվածը, որը տեղակայված էր ցամաքային բերդի հետ մի նեղ պարանոցով միացած ոչ մեծ կղզյակի վրա, միջնադարում պաշտպանական սույն համալիրի առավել անառիկ համարվող մասն էր, սակայն դարերի ընթացքում լճի մակերևույթի շարունակական բարձրացման հետևանքով արդեն ԺԹ դարի սկզբներին մեծ մասամբ ջրասույզ էր եղել. «Կրկին բերդեր ունեցեր է աւանս, մին լերան ստորոտը դէպ ի ծովեզերքը` որ շրջապատ պարսպի հետ, ծովու ալիքներէն բոլորովին կործանած է և ջրոյ տակ ծածկուած. և միւսն մեծ քարալերան գագաթը՝ որ թէև մեծաւ մասամբ կանգուն է, բայց ամայի վիճակ մը ունի: Վերնաբերդէն մինչեւ ծովեզերքը կիջնեն հինաւուրց պարիսպներն»:

Էփրիկեան Ս., Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան, հ. Ա, Վենետիկ, 1903-905, էջ 304: Նաև՝ «Ուներ բերդ մը, հին ատենները ճանչւած անառիկ, որ սակայն 11-րդ դարուն աւերեցաւ Տուղրիլի ձեռամբ» (Ծոցիկեան Ս. Մ., Արեւմտահայ աշխարհ, Նիւ Յորք, 1947, էջ 684):
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, հ. Գ, Արծկե, Երևան, 2018, էջ 86:

Ի դեպ, ներկա՝ 2017 թ. թուրք մասնագետների ստորջրյա ուսումնասիրությունների շնորհիվ հայտնաբերվեցին Արծկեի ծովային բերդի ջրասույզ պարսպապատերի առանձին հատվածներ, որոնց շարվածքն իրականացված է համակ սրբատաշ քարով: