Մինասի կամ Խանթախտի հուշարձանախումբ Հնավայր :: ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐ

Մինասի կամ Խանթախտի հուշարձանախումբ Հնավայր

Իրան / Արևմտյան Ատրպատական / Սալմաստ / Մինաս

Տեղադրություն

Գտնվում է գյուղի արևմտյան կողմում՝ հարթավայրային տեղանքում Խանթախտ կամ Փիրչավուշ անունը կրող ժայռոտ լեռան՝ դեպի հարավ-արևելք և հարավ-արևմուտք ցածրացող երկու ճյուղերի վրա:

Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 395:

Նկարագրություն

Հնավայրի հնագույն հուշարձանները հարավարևելյան լեռնաճյուղի վրա են՝ գյուղից 2,5 կմ հարավ-արևմուտք (N 38՛08՛54.05՛՛; E 044՛53՛36.13՛՛)՝ ծովի մակերևույթից 1414 մ բարձր, և թվագրվում են մ.թ.ա. ԺԳ դարով (ըստ խեցեղեն գտածոների ուսումնասիրության): Առկա են նաև Վանի թագավորության ժամանակաշրջանից ավանդված զանազան հուշարձանների մնացորդներ (առանց շաղախի կիսակոփածո մեծաչափ քարերով պարսպապատեր, վիմակերտ սանդուղքներ, սենյակային երեք բաժանմունքից բաղկացած վիմափոր դամբարան, ջրամբարի մնացորդ և շուրջ 15 զանազան այլ կառույցների հետքեր):

Բերդի կառուցվածքին վերաբերող մանրամասնությունները տե՛ս Ջեքսոնի ուղեգիրը, Իրանն անցյալում և ներկայում, Աբրահամ Վ.-Վիլյամ Ջեքսոն, էջ 96-97: 95-99:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 395:

Լեռնաճյուղի ստորոտի ուղղահայաց ժայռերի հարավարևմտահայաց բնականից ողորկ, բայց նաև արհեստականորեն ավելի հղկված մակերեսին առկա է հնավայրի առավել հայտնի հուշարձանը՝ Սասանյան հարթաքանդակը (N 38՛08՛48.53՛՛; E 044՛53՛36.23՛՛, ծովի մակերևույթից բարձր է 1358 մ):

Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 395:

Դեռևս 1857 թ. հարթաքանդակի գոյությունն առաջինն արձանագրել է Րաֆֆին. «...սարի արևմտյան ճակատում, մի տաշած քարաժայռի վերա, որի մակերևույթին ունի մինչև հիսուն քառակուսի արշին լայնություն, դուրս են փորված մի քանի արձաններ նինվեական ոճով հսկայական մեծությամբ: Այս պատկերը ներկայացնում է մի հաղթություն: Երկու զինվորված ձիավորներ հալածում են երրորդին, իսկ չորրորդը, երևի զարկվելով, գետնին է տապալված: Զենքերի ձևը հնադարյան է: Արձանագրություն չունի»:

Րաֆֆի, Երկերի ժողովածու, հ. 8, Երևան, 1963, էջ 403:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 395:

Ավանդաբար վկայվել է, որ «Փրչա-հուշ», Փրչոտի կամ Արշակ Բ-ի հուշարձան անվամբ և ըստ ավանդության՝ այդտեղ գտնվող ներկայիս ավերակ ամրոցում է Շապուհը սկզբում բանտարկում հայոց Արշակ Բ արքային: Ի դեպ, պարսից կառավարությունը Ի դարի սկզբին ֆրանսիացի հնագետներին առաջարկել է ժայռաքանդակի մոտ ընկած տարածքում կատարել պեղումներ, սակայն ստացել է բացասական պատասխան:
Ժամանակի ընթացքում Սասանյան այս հարթաքանդակը շատերին է հետաքրքրել, սակայն առավել սպառիչ ուսումնասիրության հեղինակը Ա. Մելիքյանն է, որը հարթաքանդակին նվիրված բոլոր նախկին հետազոտողների՝ տարբեր ժամանակներում հրապարակված նյութերի հանրագումարից դուրս բերած իր ընդարձակ և հիմնարար աշխատության ամփոփիչ խոսքում նշում է. «Սալմաստի ժայռաքանդակի ժանրային պատկանելության և պատկերների նույնականացման ուղղությամբ մեր դիտարկումները ցույց տվեցին, որ, ի դեմս հուշարձանի աջ և ձախ պատկերախմբերի հեծյալների, ներկայացված են արքայից արքաներ Արտաշիր I-ն ու Շապուհ I-ը, որոնք իշխանության օղակ են հանձնում իրենց թագաժառանգ որդիներին, համապատասխանաբար՝ Շապուհին և Որմիզդ-Արտաշիրին: Պարզվեց նաև, որ ձախ պատկերախմբում ներկայացված ինվեստիտուրան կատարվել է 235-238 թթ., իսկ երկրորդը՝ 242 թ. փետրվարից ապրիլն ընկած ժամանակամիջոցներում: Այդ իրողությունը, թվում է, առիթ է տալիս կարծելու, որ ժայռաքանդակի ձախակողմյան պատկերախումբը ստեղծվել է Արտաշիր I-ի կողմից՝ որդուն իբրև «մեծ արքա Հայոց» թագադրելու առթիվ...»:

Շատէլ Արաբ /Արտաշես Տեր-Աբրահամյան/, Երկու յուշարձաններ, «Մշակ», 1914, N 226, 8 հոկտեմբերի, էջ 4:
Մելիքյան Ա., Սալմաստի ժայռաքանդակը, Երևան, 2016, էջ 144:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 395-396:

Խանթախտ կամ Փիրչավուշ լեռան վրա պահպանված ժամանակագրորեն առավել նոր հուշարձանը նրա հարավարևմտյան ճյուղի վրա գտնվող բերդն է (N 38՛09՛20.87՛՛; E 044՛52՛34.42՛՛), որի գերակշիռ մասն արդեն իսպառ գոյություն չունի՝ բացառությամբ անմշակ փոքրաչափ քարով և կրաշաղախով իրականացված պարսպապատի մի կարճ հատվածի:

Պարսպապատերի հետքերը հուշում են, որ բերդն ունեցել է անկանոն հատակագծով շրջապարիսպ, որոնք հզորացված են եղել առնվազն ութ կիսաբոլորակ աշտարակներով: Առավել բարձրադիր կետում առկա են նաև առնվազն երեք համանման աշտարակներով ամրացված միջնաբերդի հետքերը:

Ինչ վերաբերում է ժամանակաշրջանին, ապա պարսպապատերի պահպանված հատվածների կառուցողական և շարվածքային առանձնահատկություններն ավելի հատկանշական են ուշ միջնադարին:

Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 397:

Պատկերաքանդակ, Հարթաքանդակ 3 դ․

Սասանյան հարթաքանդակ

Հեղինակը Սասուն Դանիելյան
Տարեթիվ 2017 թ․

Սասանյան հարթաքանդակ (Գ դար) գյուղամերձ ժայռին

Հեղինակը Սասուն Դանիելյան
Տարեթիվ 2017 թ․

Սասանյան հարթաքանդակ (Գ դար) գյուղամերձ ժայռին

Հեղինակը Սասուն Դանիելյան
Տարեթիվ 2017 թ․

Հեղինակը Աշոտ Հակոբյան
Տարեթիվ 2017 թ․

Անվանում	Հիշ. ժամանակը	Ստուգաբանություն
Փիրչավուշ