Մահլամ :: ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐ

73 Հուշարձան

Իրան (Երկիր) / Արևմտյան Ատրպատական (Նահանգ) / Սալմաստ (Գավառ) / Մահլամ (Գյուղ)

Տեղադրություն

Գտնվում է Սալմաստ քաղաքից 7,5 կմ հարավ-արևմուտք՝ Զոլա գետի աջ կողմում (գետափից 1,3 կմ հեռու)՝ ծովի մակերևույթից 1395-1420 մ բարձրության վրա. «Սոմայի լեռներին մօտիկ, Կառնեարուղ լերան ստորոտում», նաև՝ «,,Կարնը-արըղ,, կոչված լեռան ստորոտում, որն աւելի բարձր դիրքի վրա շինված լինելով, ներկայացնում է մի փոքրիկ ամարանոց»:

Ա. Ա., Արծիւների մօտ (Քառասուն և երկու տարի առաջ), «Ալիք», 1951, N 197, 4 սեպտեմբերի, էջ 2: Նաև՝ «Այս գիւղը գտնւում է Զօլա գետի աջ ափից 1 վերստ, Դիլիմանից 8 վերստ հեռու, «Ղառնը-Եարըղ» բլրի մոտ» (Աթայեան Ա., Սալմաստ, Նոր Ջուղա, 1906, էջ 29):
***, Նամակ Պարսկաստանից, «Մշակ», 1904, N 180, 22 օգոստոսի, էջ 3:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 337:

Անվան ծագում

Հայտնի չէ, թե երբվանից է գյուղը ստացել Մահլամ անունը, սակայն գրավոր աղբյուրներում միևնույն անվանաձևով առաջին հիշատակություններից մեկը 1606 թ.-ից է. «...ի յերկիրն Սալմաստ, ի գուղն Մահլամ»:

Հայերեն ձեռագրերի ԺԷ դարի հիշատակարաններ, հ. Ա, Երևան, 1974, էջ 215:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 337:

Մահլամը ծագել է պարսկերեն մարհամ (սպեղանի) բառի թուրքերեն աղավաղումից. «Գուցէ և իր առողջարար կլիման է պատճառն այդպէս կոչւելուն»:

Աթայեան Ա., Սալմաստ, Նոր Ջուղա, 1906, էջ 27, 29:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 337:

Պատմություն

Գավառի առավել հայաշատ գյուղերից էր: Ունի առնվազն միջնադարից ավանդված թաղումներ պարունակող գերեզմանոց, 1641 թ. կառուցված եկեղեցի (խոսքը ներկա շինության մասին է): Ունեցել է նաև հայոց դպրոց (առնվազն 1870-ական թթ.), գրադարան և թատերասրահ (1900-ական թթ.): Այս ամենով հանդերձ՝ գրավոր աղբյուրներում Մահլամ գյուղանվան առաջին վկայությանը հանդիպում ենք միայն ԺԷ դարի սկզբներից, ի մասնավորի՝ 1171 թ. Եդեսիայում ստեղծված Ավետարանի հետագա՝ 1606 թ. հիշատակարանում:

Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Մաշտոցի անուան մատենադարանի, հ. Բ, Երևան, 2004, էջ 38, ձեռ. 313:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 338:

Ավելի ուշ ժամանակների թռուցիկ հիշատակություններից են. «Թվին ՌՄԾԵ (1806)ին ես՝ ...Գրիգոր յաբեղայս հանդիպայ ի գուղն որ կոչի Մահամչի»: Նաև՝ «Ի թվին ՌՄԾԷ (1808)ին փետրէվր ԺԲ (12) ես՝ Գրիգոր յապեղայս ընդ Խաչտուր եպսի հանդիպեցաք ի գուղն Մալհամ ի աւուրն մեծի պահոցն առաջին աւուրն»:

Ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Թաւրիզի, էջ 24-25:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 338:

1810-ական թթ. հիշվում է մելիք Ալո Խուդավերդյանը, որը «...իր կտրիճների հետ շատ քյուրդեր սպանեց և շատերին փախցրեց, հեռացրեց իրենց գյուղից»:

Քաջբերունի, Քաջբերունի, Ճանապարհորդական նկատողություններ, Երևան, 2003, էջ 393:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 338:

ԺԹ դարի տեղեկությունները հիմնականում վերաբերում են կա՛մ գյուղաբնակների տնտեսական դժվարին կացությանը, կա՛մ նրանց նկատմամբ կատարված ոտնձգություններին:
Այսպես, ըստ 1896 թ. մարտի 6-ի թղթակցության՝ «Սալմաստում գտնուող քիւրդ ցեղապետ Ալի-Շաքեաքը սահմանի միւս կողմի նեստորական գիւղերն աւերելուց յետոյ, այժմ աչքը տնկել է Սալմաստի հայաբնակ հարուստ գիւղերի վրա...: Մահլամ զուտ հայաբնակ գիւղը... աւելի մօտ լինելով ցեղապետի բնակութեան, գիւղացիները զինուած, հերթով գիշերները 8-10 հոգի գիւղի շուրջն արթուն հսկում են, որպէսզի չիցէ թէ յանկարծ գիւղն աւարի մատնուի ցեղապետից»:

Պալունի, Նամակ Պարսկաստանից, «Նոր-Դար», 1896, N 50, 19 մարտի, էջ 3:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 338:

1896 թ. ապրիլի 30-ին քրդերը հարձակվում են Մահլամ գյուղի վրա և ավարառում գյուղի անասունները, սակայն զինյալ հայերին հաջողվում է ետ վերցնել:

Ֆարհատ, Նամակ Պարսկաստանից, «Նոր-Դար», 1896, N 87, 21 մայիսի, էջ 3:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 339:

1897 թ. նոյեմբերին «...Սալմաստի Մալհամ գիւղից 5-6 հայեր սար են գնում ցախ բերելու. քուրդեր յարձակելով դրանց վրա` կողոպտում են, և երեքը վիրաւորված` հազիւ վերադառնում են գիւղ: Վիրաւորներից մինը մեռած է»:

Վ., Նամակ Պարսկաստանից, «Մշակ», 1897, N 141, 2 դեկտեմբերի, էջ 4:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 338:

1898 թ. փետրվարի վերջին զենք և ֆիդայիներ հայտնաբերելու նպատակով կառավարությունը խուզարկում է գյուղը և ձերբակալում արևմտահայ 90 գաղթականի, որոնց իբրև «ղաչաղների» տանում են Խոյ, սակայն ճանապարհին շատերը մահանում են:

«Մուրճ», 1898, N 2-3, փետրւար-մարտ, էջ 375: Նաև՝ զորքը պարսկահպատակ քրդերի հետ միասին Րիզա բեկի մարդկանց առաջնորդությամբ «...խժդժութիւններ արին և Մահլամ հայաբնակ գիւղում: Այս բարբարոսութիւններից յետոյ, կողոպտեցին Մահլամ գիւղի «աղսախկալներին» և տարան Րիզա-բէկի բանտը...» (W., Նամակ Պարսկաստանից, «Մշակ», 1898, N 42, 17 մարտի, էջ 1):
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 338:

Ազատամարտիկների նահատակությունը. Մահլամի պատմության առավել ողբերգական էջերից է տեղական իշխանությունների տմարդի գործողության հետևանքով 1898 թ. հոկտեմբերի 14-ին 9 հայ ազատամարտիկների սպանությունը:
Սույն եղերական դեպքը, ըստ էության, միանգամայն և վերջնականապես քողազերծեց այն իրողությունը, որ Արևմտյան Հայաստանում կենաց մահու ինքնապաշտպանական պայքարին անդամագրված հայ ազատամարտիկների (ֆիդայիների) նկատմամբ Պարսկաստանում գոյություն ուներ յուրահատուկ մոտեցում՝ պետության չեզոքության պահպանության պայմաններում տեղական որոշ կառավարողների ընդգծված հակահայ գործունեությունը:
Սրանով հանդերձ, հարկ է նշել, որ Մահլամի եղերական դեպքը տեղի չէր ունենա, եթե չլինեին իշխանություններին ծառայող հայ մատնիչները, որոնք բոլորն էլ կյանքով են հատուցում: Խնդրո առթիվ ուշագրավ է միսիոներ Րայթի վկայությունը. «Երբ ես ժամանեցի [Սալմաստի դաշտ], իմացա, որ Մալխամ քաղաքում 9 հայ ազգայնականների էին սպանել: Բախման ժամանակ սպանվել էր նաև մեկ պարսիկ զինվոր: Մյուս [հայ] ազգայնականներն այնուհետ սպանել էին Մալխամի բնակիչներից մի քանիսին «դավաճանության» համար, ինչպես իրենք էին ասում: Մյուս գյուղերն էլ էին նմանօրինակ տհաճությունների մեջ, թեև այնտեղ դրությունն այդքան սրված չէր»:
Հերթական դեպքը Մահլամում կատարվում է 1899 թ. սկզբին, երբ «...պարսիկներ երկու հայ սպաններ են»:
Նույն թվականին, ինչպես վկայում է Սամսոն Թադևոսյանը, «...Սալմաստ եկաւ Ամիր Ջաւշրին իր ծառայի ուղեկցութեամբ: Սա 1896 թ. շրջապատել էր Դումանին Դերիկի վանքում: Երբ նրա գալն իմացայ՝ լուր ուղարկեցի Մահլամ մեր տղաներին, որ ահաբեկեն, որ եւ կատարեց Դարմօն իր մի քանի ընկերներով, Մահլամ գիւղի մօտերքը»:

Ազատամարտիկ-նահատակները 1897 թ. Սալմաստում կազմված խմբապետ Փոխիկի (Օհան Օհանյան, նույն ինքը՝ Վահրամ Հովհաննիսյան. 1873, Շատախի Սակ գյուղ - 1904): Մասնակցել է Դերիկի կռվին (1896 թ. գարուն) և Խանասորի արշավանքին) զինակիր խմբի անդամներն էին, ովքեր 1898 թ. ամռանը հասնում են Վան, սակայն «...այնտեղ չկար այլեւս Տէրոյեանը, որ սպաննւած էր Կուռուբաշի կռուին եւ զինուորական խմբի պահելը Վանի մէջ դարձած էր դժուար: Այնտեղ եւս այդ ատենները յուսահատութիւն եւ յուսալքում կը տիրէր: Փոխիկը կը ստիպուի թողնել Վանը եւ 10 հոգիով վերադառնալ դէպի Սալմաստ» (Ռուբէն, Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, հ. Բ, Թեհրան, 1982, էջ 49): Դժվարին և երկարատև ճանապարհից հոգնած` ազատամարտիկների խմբապետը հիվանդանում է և չկարողանալով ճանապարհը շարունակել` մնում է Ղալասար գյուղում, իսկ մյուսները հասնում են Մահլամ և հոկտեմբերի 12-ին «...մտնում են մի տեղացու տուն: Գիւղացիները, իմանալով այդ մասին և երկիւղ կրելով գիւղատէր և դատաւորի օգնական Հաջի-խանից, պահանջում են եկւոր հիւրերից անմիջապէս թողնել գիւղը: Վտանգաւոր և դժւար ճանապարհներով անցած խմբակը` քաղցած, յոգնած և տկար` խնդրում է գիւղացիներից մի-երկու օր ժամանակ տալ իրենց, միայն փոքր-ինչ հանգստանալու, կազդուրւելու համար, և հեռանում է գիւղից դէպի այգիները, պատսպարւելու մի հնձանում: Գիւղական մի քանի ցեցեր, սակայն, դրանով էլ չեն բաւականանում և դրանցից մէկի, այն է աղա-Զաքօյի առաջնորդութեամբ դիմում են Խոյի և Սալմաստի դատաւոր Զարղամ-իւլ-Միւլքին, խնդրելով ձերբակալել հայ «ղաչաղներին» և խստիւ պատժել նրանց: Զարղամ-իւլ-Միւլքը գիւղական մատնիչների և Հաջի-խանի առաջնորդութեամբ իսկոյն ուղարկում է հայերի վրայ մի վաշտ զօրք երկու թնդանօթներով և 300 հոգի էլ հարևան Սօմայի քիւրդ զինւորներից: Խիստ հրամաններ ստացած այս խուժանը շրջապատում է հայերի գտնւած այգին և անմիջապէս սկսում է հրացանաձգութիւն հրացաններից և թնդանօթներից: Դէպքը տեղի է ունենում հոկտեմբերի 13/25-ին, երեքշաբթի լուսադէմին: Դժբախտ զինակիրները, միանգամայն չկամենալով որևէ համարձակ քայլով վնասել տեղական հայ ժողովրդի շահերին, այսինքն երկիւղ կրելով, որ մի գուցէ տուժի, եթէ իրենք դիմադրութիւն ցոյց տան կառավարութեան` դուրս են գալիս զօրքի առաջ և յայտարարում, որ իրենք երբեք պարսկական կառավարութեան դէմ ոչինչ չեն ունեցել, որ հետները ունեցած զէնքը միայն աւազակների դէմ ինքնապաշտպանութեան համար կարող է ծառայել, և որ զէնք կրելում նրանք յանցանք չէին կարող տեսնել, քանի որ Պարսկաստանում սովորաբար արգիլւած չէ այդ. բայց եթէ, այնուամենայնիւ, կառավարութեան կողմից կայ իրենց վերաբերմամբ որևէ կասկածներ` ապա նրանք կը յանձնեն իրենց մօտ եղած հրացանները և իրենք էլ անձնատուր կը լինեն: Ահա այն սոսկալի րօպէն, երբ զուգադիպւում են արևելեան բարբարօսութիւնը մի կողմից և ժողովրդասէր զինակիրների անձնազոհութիւնը միւս կողմից...: Թէև մինչ օրս Պարսկաստանում հայերի և առհասարակ քրիստօնեաների վերաբերմամբ յայտնի չեն սպանման կամ գլխատման պատժի դէպքեր, բայց այս անգամ, իբր պատասխան ինը հերօսների մեծահոգութեան` զօրքը նրանց սրի ճարակ է դարձնում, իսկ Հաջի խանը` ընկածների գլուխները անմիջապէս կտրել տալով` ուղարկում է Զարղամին...» («Դրօշակ», 1898, N 11, 30 նոյեմբերի, էջ 96-97: Ի դեպ, ողբերգական այս դեպքի վերաբերյալ հավելյալ տեղեկություններ է հաղորդում նաև Ռուբեն Տեր-Մինասյանը, որն իր հուշերում գրում է. «Մահլամի գիւղացիք խորհուրդ կընեն եւ կորոշեն չընդունիլ Փոխիկին խումբը եւ կառաջարկեն անոնց չմտնել իրենց գիւղը: Բայց զինուորները յոգնած ու դադրած, ոտքերնին ուռած, չեն կրնար գիւղէն հեռանալ (եւ ո՞ւր հեռանային), եւ կը տեղաւորուին գիւղէն դուրս, այգիներու մէջ, բացօթեայ, իսկ Փոխիկը, որ ծանր հիւանդ էր, կը տանին Ղալասար՝ բժշկելու համար: Մահլամի գիւղացիներու «մեծամեծները» կու գան Դաշնակցութեան ներկայացուցչին՝ Սամսոնին մօտ, կը պատմեն անոր եղելութիւնը եւ կը խնդրեն հեռացնել գիւղէն այդ զինուորները, հակառակ պարագային, իրենք պիտի երթան եւ յայտնեն Զարղամին եւ կառավարութեան: Սամսոնը կը համոզէ, որ գոնէ մի երկու օր միջոց տան, բայց գիւղի ներկայացուցիչները, կարծելով, որ կուզէ ժամանակ վաստկել՝ որպէսզի զինուորները կամաց կամաց ոտքի տեղ ընեն ու մտնեն գիւղը, ուղիղ կերթան Զարղամին ու կը խնդրեն, որ իրենց գիւղէն դուրս ընեն ֆէտայիները եւ կամ բանտարկեն: Մահլամ գիւղի այգիի մէջ տեղաւորուած 8 զինուորներէն միայն 3ը հրացանով էին: Արշալոյսին պարսիկ սարբազները կու գան եւ կը շրջապատեն այդ զինուորները: Պարսկաստանի մէջ արգիլուած էր կռիւ ընել պարսիկներու դէմ, ուստի առանց կռուի մերոնք կուզեն հեռանալ ու բարձրանալ լեռը: Ճանապարհին անոնցմէ մէկը կը սպաննուի, իսկ միւսները կերթան եւ կը մտնին բուրջի մը մէջ: Այդտեղ պարսիկները կը սպաննեն եւ կամ կը վիրաւորեն մէկ-երկու հոգի, թէեւ մերոնք որեւէ դիմադրութիւն ցոյց չեն տար, եւ ապա կը ձերբակալեն միւսները: Այդ դժբախտները այնպէս կը կարծէին, որ զիրենք պիտի չսպաննեն եւ պիտի կրնան կաշառքով ազատիլ, ինչպէս ցարդ եղած էր: Բայց սխալած էին. բոլորն ալ կը սպաննեն, գլուխները կը կտրեն ու կը տանին Դիլման, յայտարարելով, որ կռուի մէջ են սպաննած բոլորն ալ» (Ռուբէն, նշվ. աշխ., հ. Բ, էջ 49):
Սահմռկեցուցիչ լուրն անմիջապես տարածվում է: Սալմաստի փոխանորդ Խաչիկ վարդապետ Դադյանը «պահանջում է Զարղամից նահատակւածների գլուխները, նա պատասխանում է, որ յանձնել է տաճիկ կառավարութեան, մինչդեռ դէմքերի լուսանկարները առնելով, նա թաղել է տալիս գլուխները Քէօհնա-Շահար գիւղի փողոցներից մէկում: Այդպիսով Խաչիկ վարդապետին յաջողւում է ստանալ միայն սպանւածների դիակները և թաղել Մահլամի գերեզմանատանը» («Դրօշակ», 1898, N 11, 30 նոյեմբերի, էջ 97): Ի դեպ, Մահլամի ինը նահատակների լուսանկարի համար, ամենայն հավանականությամբ, պարտական ենք Խաչիկ վարդապետ Դադյանին, որին հավանաբար հաջողվել է գտնել լուսանկարչին և ինչ-ինչ միջոցներով ձեռք բերել այդ հազվագյուտ պատկերը):
Նա Ատրպատականի հայոց թեմի առաջնորդ Սահակ եպիսկոպոս Այվատյանի հետ շարունակում է բողոքել, որի շնորհիվ էլ նահատակների գլուխները երկու շաբաթ անց ևս վերադարձվում են, և կատարվում է վերաթաղում Մահլամի գերեզմանոցում. «Այս բոլոր եղելութիւնները զանազան առիթներով և զանազան տեղերում, իհարկէ, բողոքներ և միջամտութիւն յարուցին. Խաչիկ վարդապետ Դատեանը, Ատրպատականի առաջնորդ Այվատեան եպիսկօպօսը, անգլիական և ռուսաց հիւպատօսները Ամիր-Նիզամին և Սադրազամին դիմեցին: Խաչիկ վարդապետին թոյլ տւին իր պաշտօնատեղին վերադառնալ, Հաջի-խանը պաշտօնանկ եղաւ: Ուրիշ ոչ մի առանձին հետևանք: Զարղամը իբր Սալմաստի և Խոյի դատաւոր` առայժմ Խոյ քաշւեց... անգլիական ընդհանուր հիւպատօս Վուտի միջամտութեամբ պարսից և քիւրդ զինւորների ձեռքով սպանւած 9 նահատակների գլուխները յետ տւին հայերին և հոկտեմբերի 30-ին կատարւեց նրանց կրկնակի թաղման տխուր հանդէսը...» («Դրօշակ», 1898, դ 11, 30 նոյեմբերի, էջ 97): Տե՛ս նաև Պարթև, Նամակ Պարսկաստանից, «Մշակ», 1898, N 202, 6 նոյեմբերի, էջ 4, Ականատես, Նամակ Պարսկաստանից, «Մշակ», 1898, N 209, 17 նոյեմբերի, էջ 3: Ինչպես ցույց է տվել Հայ ազատամարտի պատմությունը, մատնությունները երբեք անպատիժ չեն մնացել: Բացառություն չէր կարող լինել նաև Մահլամի դեպքը: Չսպասելով կուսակցության կողմից որևէ հրամանի` Եփրեմ խանը (Եփրեմ Դավթյան. 1868, Հյուսիսային Արցախի Շամխորի շրջանի Բարսում գ. - 6.5.1912, Իրան, Սուրջե գ.) «...նոյն օրն իսկ կը հաւաքէ 6-7 հոգի զինուորներէն, որոնց մէջ Սարբազ Խէչոն, Դարմոն, Գրէն եւ միւսները, եւ առանց հաշուի առնելու, որ Մահլամի մէջ նստած էին Զարղամի զինուորները, որպէսզի պաշտպանեն դաւաճանները, կերթայ գիշերով այդ գիւղը, կը մտնէ Մուղսի Դաւիթի տունը, որ հեղինակներէն էր զինուորներու սպանման եւ սուրի կը քաշէ Դաւիթը եւ անոր ընտանիքին բոլոր անդամները: Յետոյ նորէն ծածուկ դուրս կելլէ գիւղէն: Առաւօտեան, երբ Մուղսի Դաւիթի դուռը չի բացուիր, ժողովուրդը եւ գիւղը գտնուած պարսիկ զինուորները ներս կը մտնեն անոր տունէն եւ կը տեսնէն սոսկալի պատկերը: Այս սպանութիւնը այնքան կազդէ սարբազներու վրայ, որ փոխանակ շարունակելու մնալ գիւղը, դուրս կելլեն այդտեղէն ու կը հեռանան» (Ռուբէն, նշվ. աշխ., հ. Բ, էջ 49): Այլ վկայությամբ` «Եփրեմ խանը 9 նահատակների համար վրեժ է լուծում աղա Զաքոյից. «...աղա-Զաքօյի մասին միայն յայտնի է, որ նա իր կնոջ և աղջկայ հետ իր բարեմիտ հպատակութեան համար վարձատրւել է մահով» («Դրօշակ», 1898, N 11, 30 նոյեմբերի, էջ 97): Նաև՝ «...2 օր վերջ, անյայտ մարդիկներից կը սպաննուին գիշերով իշխան Զաքէն, իւր կինը և քոյրը...» (Ary, Քանդումը, «Արմէնիա», 1899, N 53, 11 փետր., էջ 1):
Այնուհետև Հայ հեղափոխական դաշնակցության Պարսկաստանի կոմիտեն որոշում է ընդունում մահապատժի ենթարկել մյուս մատնիչներին. «Դէպքի տպաւորութիւնը մեծ էր: Ցնցւեց ոչ միայն Սալմաստի ամբողջ ժողովուրդը, այլեւ նոյնիսկ տեղական կառավարութիւնը, որ վախենում էր անգլիական հիւպատոսի միջամտութեան հետեւանքներից: Սակայն անցան օրեր-շաբաթներ, ամէն ինչ վերջապես հանդարտւեց եւ ժողովուրդը դիմեց իր առօրեայ կեանքին: Մենք միայն, նահատակւածներին ճանաչողները, նրանց ընկերները, հանգստութիւն չունէինք: Ընկածների պատկերները դեռ կենդանի էին բոլորիս առաջ եւ սոսկալի վրէժ էին պահանջում,– վրէժ գոնէ այն դաւաճաններից, որոնք ամենալկտի կերպով մորթել տւին՝ տուն-տեղ, մահ ու վտանգ արհամարհած մեր ընկերներից ամբողջ ինը հոգի...: ...տեղում ժողովւած տեղեկութիւնները ներկայացւեցին Պարսկաստանի Կենտրօնական կօմիտէի հայեցողութեան...: Կենտրօնական կօմիտէի վճռի համաձայն, մատնիչներից երկուսը՝ Ստեփան եւ Խուս Առաքել՝ արդէն տէռօրի են ենթարկւած: Ստեփանը, իբր գիւղական յայտնի մատնիչ, յարաբերութիւն ունէր Սալմաստի կառավարիչ Հաջի խանի հետ եւ դէպքում մեծ դեր էր խաղացել: Խուս Առաքելը մի սարսափելի փչացած արհեստաւոր էր, որ դէպքի ժամանակ «վալադի» (ուղեցոյցի) դէր էր կատարել քիւրդ ձիաւորների համար...: Կառավարութեան ներկայացուցիչներից, որոնք այնքան անխիղճ դեր կատարեցին 9 զինակիրների վերաբերմամբ, Հաջի խանը, որ սկզբում հեռացւել էր պաշտօնից, կրկին ծառայութեան է կանչւել, իսկ Զարղամը (Սալմաստի եւ Խոյի ընդհանուր կառավարիչը) միայն վերջերս պաշտօնանկ եղաւ եւ այժմ Թաւրիզ է կանչւած բացատրութիւնների համար» («Դրօշակ», 1899, N 3, 31 մարտի, էջ 41-42): Մեկ այլ տեղեկությամբ իրենց համագործակցի սպանությունից հետո վախեցած մատնիչները փախչում են գյուղից, սակայն չեն խուսափում վրիժառությունից. նրանցից մեկը «...կը սպաննուի շուտով, իսկ միւսը, որ փախած էր Ռուսաստան, կը յաջողին սպաննել միայն 1905 թուին» (Ռուբէն, նշվ. աշխ., հ. Բ, էջ 49):
Նաև՝ «Մահւան այս պատիժները կրկին ալէկոծեցին ամէն ինչ: Ժողովուրդը մի կողմից սկսեց վախենալ կառավարութեան խստութիւնների նորոգւելուց եւ միւս կողմից` ահաբեկիչների սրից, որ այնպէս անխնայ կտրտել էր դաւաճանների մարմինները: Տեղական կառավարութիւնը նոյնպէս սարսափահար եղաւ. Հաջի խանը մի տեղ նոյնիսկ ասել էր. «մի օր էլ ինձ այդպէս պիտի սպանեն», եւ միջնորդ էր գցել յեղափոխականների հետ հաշտւելու համար: Հասկանալի է, որ այսպիսի հանգամանքներում ահաբեկիչներին գտնելու փորձ էլ չարւեց: Դրա փոխարէն գիւղացիներից 250 թուման առան եւ լռեցին: Թէ որքան մեծ վնասներ կրեցին Մահլամի գիւղացիք եւ առհասարակ Սալմաստը մեր ընկերների սպանութիւից - դրա մասին կարող են գաղափար տալ հետեւեալ փաստերը: Ամբողջ երեք տարի, մինչև զինակիրների նահատակւելը, Սալմաստը երբեք քիւրդի երես չէր տեսել. նրանք սոսկում էին «ֆէդայի» անունից: Բայց այդ դէպքից յետոյ քիւրդերը սիրտ առան եւ, «ֆէդայիներին» ջնջւած համարելով Պարսկաստանում, սկսեցին գիշերները աւազակութիւններն անել: Մահլամ գիւղում մինչ այսօր 12-14 տուն են կողոպտել եւ 60-ի չափ ոչխար են փախցրել: Ցերեկւայ երթեւեկութիւններն էլ յաճախացել, եւ, ով գիտի, չեն նախապատրաստւում արդեօք դեռ նորանոր դժբախտութիւններ Սալմաստի համար» («Դրօշակ», 1899, N 3, 31 մարտի, էջ 41-42):
Այս ինը նահատակ-ազատամարտիկներից միայն Նախո Ղազարյան Ամիրբեկյանցի մասին հայտնի են որոշ տեղեկություններ: Ծնվել է 1858 թ. Վասպուրականի Մոկս գավառի Ոզմ գյուղում: Եղել է Արմենական, ապա մտել է Հայ հեղափոխական դաշնակցության շարքերը և անդամագրվել Նիկոլ Դումանի հայդուկային խմբին: Մասնակցել է բազմաթիվ մարտերի և Խանասորի արշավանքին: 1897 թ. խմբապետ Փոխիկի զինակիր խմբի կազմում էր: Անմահացել է Ավետիս Ահարոնյանի «Խայը» պատմվածքում. «...գեղջուկ մի դէմք էր այն, ուր չարքաշ կեանքը դրել էր իր կոշտութեան կնիքը... երիտասարդ մարդ էր, բայց երևում էր, որ շատ էր ապրել. թանձր բեխերի տակ երևում էին երկու հաստ շրթունքները պինդ իրար վրայ սղմած, որ տալիս էին նրա դէմքին յամառ արտայայտութիւն. աչքերը մանր էին, բայց շարժուն, կրակոտ...: «Խայ»-եր շատ կային Օ. գիւղում, գնացին. այս մէկը ուշացած կռունկի պէս մուրալ չուզեց, պահապան եղաւ. տեղացիք անունը լաւ չգիտէին, Նախօ կանչելու տեղ՝ ոմանք Մխօ կանչեցին, ոմանք էլ Մկօ ասացին, բայց վերջիվերջոյ՝ խօսքերը կարծես մէկ արած՝ սկսեցին պարզապէս «Խայ» կանչել: Այսպէս լաւ էր, հեշտ էր. համ էլ՝ իրաւ, որ նա «խայ» էր, որովհետեւ Հայաստանցի էր, Ոզմը գիւղացի» (Ղարիբ, «Խայը» (Նախօյի յիշատակին), «Դրօշակ», 1899, N 2, 28 փետրւարի, էջ 29): Նաև՝ Ա. Յ., Ո՞վ էր Նախօ Ղազարեանը, «Ալիք», 1982, N 48, 2 մարտի, էջ 5:
Ոզմեցի խմբապետ Ասլան Ամիրբեկյան-Ստեփանյանցն էլ իր հուշերում հորեղբորորդու՝ Նախոյի մասին գրում է. «...մի հսկայ տղամարդ, սեւ փափախը գլխին, ինչ որ տարօրինակ հագուստով: ...այդ տղամարդը հայդուկ եւ յեղափոխական ռազմիկ Նախօն էր, որին ընկերանում էր ոզմեցի ռազմիկ Յարութիւնը, որ եղել էր իմ կնքահայրը: Դումանը իր խմբով Շատախի լեռներ էր ապաստանել: Նա մի օր Նախոյին ուղարկում է, որ գնայ հայ գիւղերից հաց բերի: Նախօն ճանապարհին հանդիպում է մի քրդի: Երկուսը միասին ականատես են լինում օձի եւ արագիլի օրհասական կռւին: Վերջ ի վերջոյ օձը փաթաթւում է արագիլի վզին եւ խեղդում է նրան: Նախօն քրդի կողքից յանկարծ խլում է դաշոյնը եւ մինչեւ կոթը խրում է նրա կուրծքը ու սպանում: Ահա այս իրական դէպքն է, որ Աւետիս Ահարոնեանը գրի է առել ու հիւսել իր գեղեցիկ պատմուածքը՝ «Խայը» (Ասլան Ստեփանեանի յուշերը, գրի առաւ Հայկ Աճէմեան, Թեհրան, 1966, էջ 40): Քրդին սպանելու վերաբերյալ Ա. Ահարոնյանը գրել է, որ 1896 թ. Նախոյին Վարդանը «...ուղարկում է Կըզըլ-դաշ գիւղից հաց բերելու, սակայն մեր կռիւն արգելք է լինում նրան վերադառնալու սարը, յետոյ էլ ուղղւում է դէպի Շատախ, բայց ճանապարհին մի գիւղում բռնւում է մի ինչ որ քիւրդ բէկի խօլամից (դրանիկ), «ֆէդայի» անունով. ո՛չ մի երդումով, ո՛չ մի փաստով չի կարողանում նրան հաւատացնել, որ ինքը հասարակ հայ է և ո՛չ «ֆէդայի»: Քիւրդը նրան յետևը գցած տանում է դէպի քաղաք հիւքըմաթին յանձնելու: Բայց Նախօն չի թողնում նրան իր մտադրութիւնն իրագործելու. յետևից վրայ է թռչում, նրա երկու խէնջարները խլում գօտուց, և խրում երկու կողերը, սպանում ինչպէս շան, խողխողում և կողոպտելով՝ յետ դառնում» («Դրօշակ», 1897, N 1, 5 յունւարի, էջ 7: Հմմտ. Խանասորա Վարդանի յիշատակարանը, Երևան, 1992, էջ 169, 171):
The Sixty-Third Annual Report of the Board of Foreign Missions of the Presbyterian Church (New York, 1900), 63, p. 204 (Բնագրում` “Just as I arrived, nine Armenian nationalists had been killed at the town of Malkham. One Persian soldier, too, was killed in the fight. The nationalists then killed some of the citizens of Malkham for being what they called “traitors.” The other villages had similar trouble, though not so violent”). Աբրահամյան Է., Մահլամի պանթեոնը, «Վարձք», 2012, N 5, էջ 12-15:
«Բիւզանդիոն», 1899, N 692, 26 յունուար/7 փետրուար, էջ 2:
Ն. Հանգոյց, /Նիկոլ Աղբալյան/, Սամսոնի յուշերը «Հայրենիք», 1924, N 6, ապրիլ, էջ 134:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 338-340:

Ազատամարտիկների նահատակությունը. 1900 թ. փետրվարի 21/մարտի 5-ի գրությունը պարզում է, որ ստեղծված կացությունը պարզապես մղձավանջի էր վերածել մահլամցիների կյանքը, որի պատճառով արդեն տարեսկզբին գյուղացիները խորհում էին գյուղն ընդհանրապես լքելու մասին. «Մեր դրութիւնը օրից օր վատանում է: Իբրև մարդ և հայ այստեղ ապրիլ՝ անկարելիութեան չափ վատացել է: Մարդասպանութիւններ անպակաս, հարստահարութիւններ մշտական: Ասոնց վրայ աւելցուր նաև դաշնակցականների ենիչարական բարբարոսութիւններ, որոնք իրենց գագաթնակէտին են հասել: Այս ամեն չարիքներ ձեռք ձեռքի տւած, ուխտել են ուժասպառ անել Սալմաստի հայերին, և դժբախտաբար յաջողւում են էլ...: Մի քանի շաբաթ առաջ էր, երբ... սարփարաստը պահանջում է Մահլամ բնակող մի քանի «կաչախներ». առաջնորդը երբէք չմիջամտեց այս խնդրին, իսկ խեղճ մահլամցիներ, մի կողմից սարփարաստի ...տանջանքներից սարսափահար, միւս կողմից իր տան նստող ենիչարիի գնդակից և սրից վախեցած, ազատութեան միակ ճար «ջառմա»ն (կաշառք) նկատելով՝ տւին 420 թուման (840 րուբլի) և ազատւեցին սարփարաստից...: Թէև տխուր, թէև անհաւատալի է թւում ամենքիս, բայց և այնպէս սա անհերքելի իրականութիւն է: Մինչև այսօր մահլամցիներ հաւատում էին, թէ եպիսկոպոս պիտի հեռացնէ ենիչարներին (դա ինքն էր խօստացել), բայց այսօր տխուր իրականութիւն նրանց յուսախաբ արեց: Մահլամցիների մեծ մասը պատրաստւում են Ռուսաստան գաղթել. մնացեալներն էլ Սալմաստի այս և այն գիւղերում տներ վարձել են փոխադրւելու համար: Գիւղատէր աղան տեսնելով, որ իր գիւղացիներ անդադար հարստահարւում, աղքատանում են և իրան օգուտ չեն հասցնել, գիւղացիներից պաշտօնապէս պահանջել է, որ հեռանան իր գիւղից, որովհետև ինքը թուրքերով պիտի բնակեցնէ գիւղը»:
Իհարկե դյուրին չէր պապենական օրրանը լքելը և ինչպես երևում է, մահլամցիները կարողանում են տոկալ և շարունակել կյանքը հայրենի գյուղում:

Ման. Արմէն, Նամակ Պարսկաստանէն, «Արմէնիա», 1900, N 68, 4 ապրիլի, էջ 2:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 340:

Ազատամարտիկների նահատակությունը. 1905 թ. հիշվում է Փոխիկի զինակիր խմբից խիզախ մարտիկ Հակոբը. «Պատմում են շէկ մազերով, կարճահասակ մի ֆէդայու մասին (Մահլամում ապրող Յակոբն է), որ այդպիսի կռւող երբէք չեն տեսել քրդերն ու զօրքերը»:
Նույն թվականի ամռանը «...Մահլամ գիւղի դաշնակցութեան ներկայացուցիչը՝ ալէքսանդրապօլցի գազար ծախող Լ.-ը չնչին պատճառներով գիւղացիներին տուգանքի ենթարկելով 1500 թուման գանձեց և Կովկաս անյայտացաւ...»:

«Դրօշակ», 1905, N 4, ապրիլ, էջ 55-56:
Ամանոր, Նամակ Սալմաստից, «Երիտասարդ Հայաստան», 1905, N 21, 11 հոկտեմբերի, էջ 169:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 340:

Մահլամն Առաջին աշխարհամարտի տարիներին. 1914 թ. ուշ աշնանը թուրքական բանակն արդեն անցել էր Պարսկաստանի սահմանը: Քուրդ հրոսակներով համալրված նրա մի թևը գավառի հայաբնակ գյուղերի վրա հարավից հարձակվելու նպատակով նոյեմբերի 10-ին բանակում է Մահլամի մատույցներում. «...Պաշգալէի մէջ հաւաքուած թրքական կանոնաւոր զօրքերէ եւ համիտիէ քրտական հեծելազօրքերէ բաղկացած բանակ մը Նաճի բէյի հրամանատարութեամբ եկած ու բանակ դրած էր Սօմայի քրդաբնակ գաւառակի եւ Սալմաստի սահմանն եղող Մահլամ հայկական գիւղին մօտակայ լեռներու վրայ: Ան ծրագրած էր յանկարծակիի բերելով բնաջնջել Ատրպատականի մէջ գտնուող հայերն եւ ասորիները: Ապա` կազմակերպել այդ նահանգի բոլոր մահմետականները եւ յարձակուել Կովկասի վրայ...: Հայերը բնաջնջելու եկած էր այն սահմանադրական Նաճի բէյը (Իթթիհատական), որու կեանքը, Համիտեան վարչաձեւի օրով, Խոյի թրքական դեսպանի ձեռքէն ազատելու ամէն ջանք ի գործ դրած եւ ազատել յաջողած էին Սալմաստի եւ Խոյի հայերը ամենամեծ զոհաբերութիւններով...: Սարսափելի գիշեր մը անցնուելէ ետք 1914 թ. նոյ. 25-ի առաւօտ, փոքրաթիւ հայ զինուած գիւղացիները Սալմաստի Մահլամ եւ Սառնա գիւղերու մօտ ենթարկուեցան թրքական բանակի կողմէ եղած յարձակման եւ, հակառակ թուով անհամեմատ քիչ ըլլալուն, հայեր կրցան դիմադրել մինչեւ կէսօր: Թշնամին արդէն իսկ ձախողած էր, երբ օգնութեան փութացին ռուսական 200 զինուորներ եւ անոնց գործակից քիւրդ Սմկօն իր ձիաւորներով: Կռուի ընթացքը արագօրէն փոխուեցաւ: Թրքական բանակը, ծանր կորուստներ կրելով, ցիրուցան եղաւ ու Պաշգալէ փախաւ...»:
Բախտորոշ այս կռվում անկոտրում Ջիբրայիլ Վարդանյանի գլխավորությամբ մարտնչող մահլամցիներին կարողանում է օգնության հասնել ընդամենը 37 հեծյալ կամավոր. «...յեղակարծ յարձակում մը գործած են մօտակայ հայաբնակ Մահլամ գիւղին վրայ: Հայ կամաւոր հայդուկներէն 37 հոգի ձիաւոր ընկերներու հետ օգնութեան փութացին բնիկ գիւղացիներու, որոնք օրինակելի արիութեամբ գրոհ էին տւած ասպատակող հրոսակներու վրայ: Կարճ դիմադրութիւնից յետոյ քուրտերը յետ մղւեցան ու գիշերը ապաստանեցան հարևան սարին վրայ»:
Այս հաղթական հերոսական պաշտպանությունից հազիվ մեկուկես ամիս անց՝ ռուսական զորքի և կամավորների նահանջից հետո, թուրքերին ի վերջո հաջողվում է գրավել նաև Մահլամը, որի հետևանքով ծաղկուն բնակավայրն ամբողջովին թալանվում և ավերվում է:

Վազգէն, Ատրպատականի գոյամարտը, «Հայրենիք», 1930, N 10, օգոստոս, էջ 159:
Արմէն Արբուն, Դիլմանի ընդհարումը, «Հորիզոն», 1914, N 274, 7 դեկտ., էջ 2: Նաև՝ «1914 թ. նոյեմբերին, թրքական զօրամասը, բազմահազար քիւրտերու օժանդակութեամբ, դարան մտած էր Սօմայի լեռներու մէջ` Սալմաստի վրա յարձակելով քրիստոնեաները բնաջնջելու և ժամ մը առաջ Թաւրիզն ու Ջուլֆան գրաւելու համար: Ջիբօն իր տասնևհինգ ընկերներով հետախուզական աշխատանք կատարած պահուն, թուրքերով պաշարւեցաւ և Մահլամի ձորերու մէջ ամբողջ վեց ժամ օրհասական և անհաւասար կռիւ մղելով` նահանջի մատնեց Մահլամի և Մառնայի շրջանները երկարող թրքական ջոկատները և քիւրտ ձիաւորները: Այդ գիշեր և մինչև յաջորդ օր կէսօր Մահլամի և Սառնայի պատերու տակ դիրք բռնած գիւղացիներուն ամենէն մեծ յոյս ու դիմադրական ոգի ներշնչող և ղեկավարողը Ջիբօն էր դարձեալ...: Ջիբօն ըմբռնեց րոպէի իմաստը և կրցաւ ժամանակ շահել, մինչև որ հասան ռուսական զինւորները և թնդանօթները և փրկւեցաւ ստոյգ մահւան ենթակայ Սալմաստի քրիստոնեայ բնակչութիւնը» (Վազգէն, նշվ. հոդվ., «Դրօշակ», 1928, N 1, յունւար, էջ 24-25):
«Հնչակ», 1915, N 3, օգոստոս, էջ 19:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 340:

Մահլամն Առաջին աշխարհամարտի տարիներին. 1915 թ. մարտի սկզբին նշվել է. «Մահլամը և Սառնան շատ են տուժել: Այրել են տները, պղծել եկեղեցիները»:
Նույն ամսվա վերջին կազմված մի տեղեկագրի համաձայն՝ մահլամցի հայերից սպանվել էին 42-ը, գյուղում մնացած 56 ընտանիքից ողջ էին մնացել 70 կին, 53 աղջիկ և 36 տղա24:
Սպանվածներից հիշվում են Հովսեփ Զաքարյանը, Դանիել Հունանյանը, Հակոբ Իսրայելյանը, Հայրապետ Ավագյանը, Պողոս Հայրապետյանը, տեր Վարդանը, Ենոք Ավագյանը, Ղզանենց Մարտիրոսը, Ավետիք Մանասերյանը, Պատրոնդաշի հայրը և եղբայրը, Սուսամբարի որդի Մարգարը, Օհաննես Քիշմիշովը, Ճիլո Ավետիքը, Չոլախ Ղազարը, Մարտիրոս Աղբակեցին, աղբակեցիներ Մարտիրոսն ու Դավիթը, Կարապետ Սալվարյանը, գավառցի Սաֆոն, Սաֆար Առաքելյան Սաֆարյանը, ղազանչի Վարդանը, Նազար Շաթոյանը, Սայադը և որդին, Գաբրիելը որդու հետ, Լոփոդան Խաչոն, գյուլիզանցի Սայադը, մահտեսի Հակոբ Ավագյանը, Մռուտած Սարգիսը, 9 աղբակեցիներ՝ Հարությունը, Թոմասը, Ներսեսը, Գրիգորը, Փիոշը, Ճավշին, Կոստոն, Պետրոսը և կամավոր Ավոն25:

Սամ., Քանդուած Սալմաստը, «Արեգ», 1915, N 3, 26 մարտի, էջ 4:
Հայկազուն, Սալմաստի կոտորածների շուրջը, «Մշակ», 1915, N 73, 10 ապրիլի, էջ 1:
Աւագեանց Ս., Կոտորածը Սալմաստում, Թիֆլիս, 1915, էջ 21-22:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 341:

Մահլամն Առաջին աշխարհամարտի տարիներին. 1916 թ. օգոստոսին Հին Նախիջևանի Խալխալ գյուղում հաստատված մահլամցի Հովհաննես Հովհաննիսյան Կարապետյանցը հայրենի բնօրրանի 1914 թ. ինքնապաշտպանության, ապա ավերի ու կոտորածի մասին պատմում է հետևյալը. «Ռուսերը Դիլման էին արդէն: Ինքնապաշտպանութեան համար ռուսերը մեր գիւղի երիտասարդութեան բերդան հրացաններ բաժնեցին` աւազակախումբերու շահատակութիւններէն ազատ լինելու համար: Նոյեմբերի 8-ին երբ 18 զինուած երիտասարդներ Կարնի Եարուխ լեռը ելան` աւազակախումբերու լինել-չլինելը հաստատելու, դարան մտած քիւրտերը յանկարծ կրակ կը բանան: Գիւղի ինքնապաշտպանութեան համար տասնեակներ կազմուեցան, որպէսզի եթէ քիւրտերը հակառակ կողմէն ևս փորձեն յարձակում ընել, իրենք պատրաստ լինեն: Իսկ մի տասնեակ հասաւ լերան վրայ կռուի բռնուողներուն օգնութեան: Կռիւը տևեց 8 ժամ` մինչև մութը կոխելը: Մութը կոխելուն` մեր կռուողները գիւղ եկան` պատրաստուելու յաջորդ օրուայ կռիւներու համար: Միւս կողմէ, մարդիկ գացին Դիլման` ռուսերէն օգնութիւն խնդրելու: Յաջորդ օր քիւրտերու հետ միացած էին օսմանցի կանոնաւոր զօրքեր, բայց ռուսերն ալ վրայ հասան: Կռիւն սկսաւ թնդանօթամարտով և տևեց ամբողջ օրը` մինչև մութը կոխելը: Թիւրքերը և քիւրտերը փախան: Այսպէս մեր գիւղը ազատ մնաց` մինչև դեկտեմբերի 21-ը, երբ ռուսերը նահանջեցին: Մենք ալ ամբողջ մեր ունեցածը թողեցինք եկանք: Գիւղը մնաց աւելի քան 1000 ոչխար, 2-3000 կով, եզ, սևատաւար, 15.000 բեռ ցորեն, անկողիններ, կահ-կարասիք: Չնահանջեցին 150-ի չափ մարդ, կին և երեխայ: Ատոնցմէ թիւրքերէն ազատուելով 15 հոգի եկան, իսկ միւսները անխնայ դաշունահար են եղած: Մեր գիւղը մնացածները, ինչպէս և Սալմաստի միւս գիւղերը` Սառնա, Հաւթվան, Փայաջուկ, Կալասար մնացածները թուով 800 անձ, որոնք Դիլման էին ապաստանած մի սէիտի քով, բոլորը նաջախով կոտորուած էին` իրենց ունեցած-չունեցածը թալանի տուած: Նահանջողներս Խոյի վրայով անցանք Ջուլֆա: Շատ ծննդկաններ ճամբու երկարութեամբ ինկան, մեռան: Հարիւրաւոր երախաներ ցրտահար եղան: Ժողովուրդը այժմ մեծ մասամբ ետ է վերադարձեր, մնացածները Կովկասի զանազան կողմերը ցրուած են»:

Մեկ այլ ականատես՝ 30-ամյա Զարուհի Մանուկյանը, որը ժամանակավորապես հաստատվել էր Հին Նախիջևանի Շեյխմահմուդ գյուղում, պատմում է հետևյալը. «1914-ի դեկտեմբերի վերջերուն ռուսերը Խանասորի մօտ թուրքերուն յաղթելէն յետոյ Աղբակ էին մտած, բայց այնտեղ երկար չմնացին, շուտով ետ դարձան: Ռուսերը յայտարարեցին, որ իրենք նահանջելու են և հայերն ալ իրենց հետ պիտի նահանջեն, եթէ թուրքերու կատաղութեան զոհ երթալէն չեն վախնար: Ութ օրուայ ճանապարհորդութիւնէ յետոյ Ջուլֆա հասանք: Տղամարդիկ գրեթէ բոլորը մնացին գիւղը, թուով 80 հոգի զինուած, նաև 200 կին, երեխայ: Թուրք զօրքը յունուարի 8-9-ին 7000 հոգով կու գան գիւղը կը պաշարեն: Մերինները 4 օր ինքնապաշտպանութեան գործը յաջողութեամբ առաջ կը տանին, հինգերորդ օրը փամփուշտները կը սպառին, որով պարտաւորուած գերի կիյնան: Զինուած տղամարդոց ինչպէս և գիւղը մնացած 200 կին և երեխաները թիւրքերը իրենց հետ Դիլման տարին: Երրորդ օրը դժոխային տանջանքներով սպաննուած են՝ մէկի ձեռքն են կտրած, մէկին` ոտքը, երրորդին աչքն են հանած ողջ-ողջ և ապա չարաչար սրախողխող ըրած կամ համազարկի տակ անշնչացուցած: Ամէնից սոսկալին կը լինի տ[էր] Յարութիւն քահանայի նահատակութիւնը. թուրքերը ողջ-ողջ կը քերթեն, մարմնի անդամները մէկիկ-մէկիկ կը կտրեն, մինչև որ քահանան հոգին կը փչէ: Նոյն բախտին ենթարկուեցան գիւղին նշանաւոր մարդոցմէ Վարդանը և Ենովքը: 80 հոգին սպանդանոցի մէջ թիւրքերու զոհ կերթան, միայն մէկը ինքզինք մեռած կը ձևացնէ, 4 օր դիակներու մէջերը մնալէ յետոյ միայն կը փախչի, կազատուի, լարախաղաց մը, որ կը փախչի և կը պատմէ ամէն ինչ: 200 կին երեխայ կը թալանեն, կը մերկացնեն, կանայք կը բռնաբարուին: Ամբողջ 8 օր թիւրք գազանութեան զոհ կերթան, մինչև ռուսերը ետ կը դառնան, թուրքերը կը փախչին, կին ու երեխաները կը բռնեն նահանջի ճամփան: Ահաբեկման զոհ կերթան 6 կին, որոնցմէ մէկը` յղի և 3 երեխաներ»:

Ահա Հին Նախիջևանի Խալխալ գյուղում հաստատված մահլամցի 34-ամյա Ազնիվ Ավագյանի վկայությունը (պատմել է 1916 թ. օգոստոսին) Մահլամի կոտորածի մասին. «Մեծ մասը գաղթած են և քաղցէն, ցրտահարութենէն մեծ թուով զոհեր են տուած: Իսկ մնացածները քիւրտերու ձեռքն են ինկած` մեծ մասամբ ջարդուած, բռնաբարուած և առևանգուած, եղած են փոքր քանակութեամբ փախուստի դիմածներ, որոնք կերպով մը իրենց հոգին ազատած են: Ունեցածնին թալանի է տրուած», իսկ Հին Նախիջևանի Քյարիմբեկդիզա գյուղում հաստատված մահլամաբնակ (քրդական բռնություններից ԺԹ դարի վերջին հավանաբար Աղբակից փախած) 50-ամյա Խաչատուր Գրիգորյանը պատմում է հետևյալը. «Դեկտեմբերի վերջերուն, 1914 թ., երբ ռուսերը Աղբակէն նահանջեցին, թիւրք-քրտական վայրագութիւններուն զոհ չերթալու համար, պարտաւորուեցանք ձմրան սաստիկ եղանակին ամբողջովին տուն ու տեղ` մեր ամբողջ շարժական և անշարժ կալուածքը և 300 տունէ բաղկացած գիւղը թողել-հեռանալ: Միայն 44 տուն մնացին` մօտ 250 անձով, իսկ մեկնողներէն եղան ընտանիքներ, որոնցմէ մէկէ աւելին մնացին գիւղը. ուրեմն գիւղը մնացողներուն թիւը ընդամէնը 288-300-ի կը հասնէր: 1915 թ. մարտի 22-ին Վանի նախկին նահանգապետ Ջևտէթ պէյը կառավարական կանոնաւոր զօրքերով, ռուսերու նահանջէն վերջ Սալմաստ կը թափուին: Քիւրտերը կը սկսին տուները թալանել, բնակիչները ջարդել, բնակարանները կրակի տալ: Ջևտէթի զօրքերը տղամարդիկը կը հաւաքեն, ութեակներով, տասնեակներով կը կապկպեն և կապուածները շարքով կը գնդակահարեն: Յետոյ թափուած դիակները պատի մը տակ կը հաւաքեն, պատը վրանին կը փլցնեն...: Այս մասին գլխաւորապէս Խանասորի կռուի քիւրտ դահիճներէն Շարաֆ պէկն է, որ իր ամբողջ թոյնը թափեց հայ ժողովուրդին վրայ: Կոտորուեցան 100-115 անձ: Սպաննուեցան մեր գիւղի նշանաւոր մարդոցմէ Դանիէլ Նիկողոսեան, տ[էր] Վարդան Մաթևոսեան, Գաբրիէլ Մելիք-Յովսէփեան, իր որդին` Մեսրովբ Գաբրիէլեան, Յակոբ Ալթունեան, Սայաթ Մելիք-Ալոյեան: Ջարդերէն 10 օր յետոյ, ապրիլի 2-ին, մենք գիւղը գացինք, Հաւթվանի և Խոսրովայի մէջտեղը փլցուած այգիի պատը, ուր ծածկուած էին ջարդուածներուն դիակները, բացինք, աչքովս տեսայ տ[էր] Վարդան քահանայի խոշտանգուած, այլանդակուած դիակը: Հասարակական ականաւոր գործիչներէն Ենովք Իսրայէլեանի ականջները, դեռ ինքը ողջ` կտրած էին, նոյնպէս և շրթունքներն ու քիթը, աչքերը հանած էին: Նոյն տանջանքներով էին սպաննուած Յովհաննէս Քիշմիշեանը, Սաֆար Առաքելեանը և ուրիշներ»:

Հայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան Թուրքիայում, վերապրածների վկայություններ, փաստաթղթերի ժողովածու, հ. 3, Երևան, 2013, էջ 380-383:
Խաչ. Գրիգորյանի 5 հոգուց բաղկացած ընտանիքից 3-ը զոհվել էին: Ի դեպ, հուշագրի մոտ առկա է շփոթ, քանի որ թուրքերը Սալմաստ գավառի տարածքը լքել էին 1915 թ. փետրվարի վերջերին:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 341:

Մահլամն Առաջին աշխարհամարտի տարիներին.

Հայտնի է, որ 1916 թ. օգոստոսի դրությամբ մահլամցիների մեծ մասն արդեն վերադարձել էր Սալմաստ, 3 տուն (12 անձ) տակավին մնում էր Խալխալում, մնացածն էլ ցրված էր Շեյխմահմուդում, Քյարիմբեկդիզայում, Թիֆլիսում, Բաքվում և այլուր:

Նոր-նոր ոտքի կանգնող Մահլամը 1918 թ. գարնանը՝ թուրքերի երկրորդ ներխուժման ժամանակ, դարձյալ ավերվում և ամայանում է:

Առաջին աշխարհամարտի ավարտից հետո մինչև Իրաք ցրված մահլամցիների բեկորները կրկին սկսում են հավաքվել հայրենի գյուղում, բայց այլևս նախկին բնակչության թվաքանակի հազիվ մեկ քառորդի չափով:

Նոր, այս անգամ արդեն բնական արհավիրքն իրեն երկար սպասեցնել չի տալիս, և 1930 թ. մայիսի 6-ի երկրաշարժից զոհվում է 38 հոգի:

Արդեն սակավահայ Մահլամին վերջնական քայքայման է հասցնում 1946 թ. «Հայրենադարձություն» կոչված արտագաղթը, իսկ վերջին հայ ընտանիքներն էլ գյուղը կամաց-կամաց լքում են հետագա 2-3 տասնամյակների ընթացքում:

Հայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան Թուրքիայում..., հ. 3, էջ 381-383:
Մասիս, Լրացուցիչ տեղեկութիւներ Սալմաստի աղէտի մասին. Կորուստներուն առաջին տեղեկագիրը, «Յառաջ», 1930, N 1277, 31 մայիսի, էջ 1:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 342:

Բնակչություն

Մահլամը Սալմաստ գավառի այն փոքրաթիվ գյուղերից մեկն էր, որն իր գոյությունը (որպես զուտ հայաբնակ) կարողացել է պահպանել նաև 1828 թ. զանգվածային արտագաղթից հետո:
Մինչև Առաջին աշխարհամարտը բնակչության թվաքանակով զիջում էր միայն Հաֆթվան և Փայաջուկ հայաբնակ գյուղերին:

Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 342:

Վիճակագրական աղյուսակից երևում է, որ թերևս սխալ է ցույց տրված (նվազեցված) 1890 թ. տների թիվը:
Ակնհայտորեն մոտավոր (չափազանցված) լինելու պատճառով աղյուսակում ներառված չեն 1893 թ. (200 տուն), 1904 թ. (մոտ 250 տուն), 1906 թ. (իբրև 250 տուն) և 1908 թ. (դարձյալ՝ 250 տուն) տվյալները: Չափազանցված է թվում նաև 1914 թ. 270 տան գոյությունը:

Ուղեւոր, Սալմաստ, «Արմէնիա», 1894, N 31, 3 յունվարի, էջ 1:
*, Նամակ Պարսկաստանից, «Մշակ», 1904, N 180, 22 օգոստոսի, էջ 3:
Ասօ, Նամակ թրքա-պարսկական սահմանագլխից, «Երիտասարդ Հայաստան», 1906, N 6, 1 օգոստոսի, 1906, N 1, 27 յունիսի, էջ 4:
Ա. Ա., Արծիւների մօտ. Քառասուն եւ երկու տարի առաջ, «Ալիք», 1951, N 197, 4 սեպտեմբերի, էջ 2:
Հայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան Թուրքիայում, վերապրածների վկայություններ, փաստաթղթերի ժողովածու, հ. 3, Երևան, 2013, էջ 376:
Սամվել Կարապետյան**, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 342:

Հարկ է նշել, որ 1910-ական թվականների վերջերից, երբ ողջ մնացած մահլամցիները սկսում են համախմբվել հայրենի գյուղում, այնուամենայնիվ, մեծ թվով տներ այդպես էլ բոլորովին դատարկ են մնում: Հենց դրանք էլ արագորեն զբաղեցնում է քուրդ տարրը, որը յուրաքանչյուր անցնող տարվա հետ քանակապես աճելով՝ ոչ միայն հավասարվում է բնիկներին, այլև սկսում է գերազանցել նրանց: Համենայն դեպս, արդեն 1931 թ. մահլամաբնակ քրդերը մեծ թիվ էին կազմում:

Կոսոյեան Հ., Սալմաստում եւ Դերիկում, «Ալիք», 1964, N 202, 13 սեպտեմբերի, էջ 2:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 343:

1969 թ. Մահլամն ուներ 800 բնակիչ, որի ճնշող մեծամասնությունը քուրդ էր:

Հայրապետեան Յ., Սալմաստ, «Ալիք», 1969, N 211, 22 սեպտեմբերի, էջ 5:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 343:

2011 թ. Մահլամը շուրջ 1000 տնով զուտ քրդաբնակ գյուղ էր:

Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 343:

Տնտեսություն

Նախքան Առաջին աշխարհամարտը գյուղի հողերը կալվածապատկան էին, բայց ուներ և մի աղա, որին վճարում էին բերքի 1/8-ը:
Ապրուստի կարևոր միջոցներից մեկն էլ պանդխտությամբ դրամ վաստակելն էր (գլխավորապես Տփղիս, Բաթում և կովկասյան երկաթուղու կայարաններ):

Աթայեան Ա., Սալմաստ, Նոր Ջուղա, 1906, էջ 30:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 343:

Այգեվետ Մահլամի համար հույժ կարևոր էր ոռոգման խնդիրը, սակայն «...որպէս քիւրդաբնակ վայրերին մօտիկ գիւղ` Մահլամը յաճախ է ենթարկւում քիւրդերի յարձակումներին. քիւրդերի ահից մահլամցիները չեն կարողանում օգտւել նոյնիսկ իրենցից երկու վերստաչափ հեռու աղբիւրի անուշահամ ջրից, որ կարող են գիւղը բերել խողովակներով, և գործ են ածում Զօլա գետից հանած ջրանցքի ջուրը»:
Իրարահաջորդ տույժերով ուղեկցվող ծանր հարկահանությունը որոշ ընտանիքների պարզապես անելանելի վիճակի մեջ էր դրել: Նրանցից Հովհաննես Մահտեսի-Մելքոնյանը 1896 թ. Մկրտիչ Ա կաթողիկոսին է հանձնում գյուղի գլխավոր ներկայացուցիչների կողմից տրված մի վկայական, որով պարտքերը վճարելու և ընտանիքը պահելու համար խնդրում էր նպաստ տալու արտոնագիր:

Աթայեան Ա., Սալմաստ, Նոր Ջուղա, 1906, էջ 30:
Մատենադարան, ց. 46բ (Արխիվ Խրիմյան կաթողիկոսի), թղթ. 104, վավ. 576:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 343:

1899 թ. հոկտեմբերի 5-ին սոմայեցի քրդերը հափշտակում են գյուղի նախիրը, սակայն գյուղացիներին հաջողվում է այն անվնաս հետ բերել:

Ման. Արմէն, Նամակ Պարսկաստանէն, «Արմէնիա», 1899, N 32, 18 նոյեմբերի, էջ 2:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 343:

1904 թ. Մահլամը հիշվում է որպես «...նիւթապէս անապահով դրութեամբ...» գյուղ:
Նույն թվականի մայիսի 20-ին «...սահմանապահ Ջաֆար-աղայի մարդիկ, թւով մօտ 60 հոգի, ձիաւոր և հետևակ, կէսօրվայ մօտ ժամը 1-ին քշում են Մահլամի նախիրը՝ աւելի քան հարիւր յիսուն գլուխ տաւար. նախրչիներից մէկը փախչում ազատվում է, իսկ միւսին քրդերը բաւական տեղ իրանց հետ տանում են և ապա տեսնելով, որ երկիւղն անցած է, նախրչուն յետ են դարձնում. հէնց որ նախրչին յետ է շրջվում դէպի գիւղը գալու, քրդերը գնդակահար են անում խեղճին: Թալանի լուրը իսկոյն տարածվեց գիւղում և գիւղացիները մի քանի մարդկանց հետ, թւով մօտ քսան հոգի զինված, ընկնում են քրդերի յետևից թալանը դարձնելու նպատակով, բայց քրդերը նախիրը երեք մասի բաժանած՝ անցրած են լինում լեռան միւս երեսը և իրանք լաւ դիրքեր բռնած սկսում են կռւել մահլամցիների հետ: Կռիւը տևեց աւելի քան երկու ժամ. կռւում ընկաւ մի մահլամցի երիտասարդ, որը դիրքից դուրս գալով սկսել էր կռւել. մի քիւրդ ձին քշում է, որ սպանվածի հրացանը կողոպտէ, հէնց այդ րօպէին տղերանցից մէկի գնդակը քիւրդին կէս մուրազ է անում: Քիւրդերը հետզհետէ բարձրանում են դէպի լեռը, իսկ մահլամցիները սպանված դիակները վերցնում և դառնում են գիւղը: Տեղիս փոխանորդը այդ մասին հեռագրեց դատարանին և գահաժառանգին. վերջինս պատասխանել է, որ գործը յանձնված է դատաւորի քննութեան»:
Չանցած երկու ամիս՝ հուլիսի 17-ի թղթակցություններից մեկը հայտնում է. «Մահլամի գլխաւոր չարիքը վրանաբնակ քրդերն են, որոնք մօտ լինելով գիւղին, և յափշտակութեան ախորժակ ունեցող, միայն յարձակվում և թալանում են խեղճ մահլամցիներին օր ցերեկով: Չը նայելով, որ ժամ ու կէս հեռաւորութեան վրա է գտնվում Դիլման կոչված գիւղաքաղաքը, որտեղ նստում են Սալմաստի կառավարչական մարմինները՝ հաքիմը և սարփարաստը, բացի դրանից՝ իւրաքանչիւր տարի ամառը գալիս են Դաւրէժից ձիաւորներ (կառավարութիւն) իբր ամարանոց և ապրում են Տիրեշկա-չիմանը կոչված արօտատեղի վրա, որը դարձեալ մօտ է Մահլամին, բայց... դրանք ոչ մի նշանակութիւն չունեն քրդի համար»:

***, Նամակ Պարսկաստանից, «Մշակ», 1904, N 180, 22 օգոստոսի, էջ 3:
Պետրոսեանց Յ., Նամակ Պարսկաստանից, «Մշակ», 1904, N 121, 11 յունիսի, էջ 3:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 343:

1957 թ. դրությամբ Մահլամը դեռևս կալվածատիրական գյուղ էր, սակայն հողերի 6 մասից 1,5-ը համարվում էր գյուղի հայ բնակիչների սեփականությունը: Նույն թվականին Մեսրոպ քահանան հայտնում է, որ «Մահլամ գիւղի վերաբերեալ մի կարգ հողային կալւածական խնդիրներ պետական, դատարանական կարգով լուծման ընթացքի մէջ են», ուստի թեհրանաբնակ մահլամցիներին կոչ է արվում «...յօգուտ գյուղում ապրող համագյուղացիների, միառժամանակ իրենց սեփական կալւածների (արտ, այգի, տուն) առուծախը դադրեցնեն: Սրանով միայն ծառայութիւն մատուցած կը լինեն թէ Մահլամում ապրող աշխատաւոր հասարակութեան և թէ դատարանական խնդրի բարենպաստ լուծմանը»:
Ինչ վերաբերում է արտագաղթի հետևանքով տարեցտարի նվազող հայերի թվաքանակին, ապա դատելով չքավորներին հասցեագրվող նվիրատվություններից՝ 1950-1960-ական թթ. նրանք նաև տնտեսական դժվարությունների մեջ էին (ըստ ամենայնի, դա պայմանավորված էր երիտասարդ ուժի բացակայության և հիմնականում ծերերի գոյության հանգամանքով):
Այդ տարիներին գյուղի չքավոր հայերին աջակցելու նպատակով մի քանի նվիրատվություններ են կատարվում: Այսպես՝ 1957 թ. Շուշանիկ, Հրանդ և Նադյա Բադալյանները մոր և սկեսրոջ՝ Եսթերի հիշատակին նվիրում են 3000, իսկ 1959 թ. աշնանը՝ 2000 ռիալ:
1960 թ. Մարուս և Նիկոլա Հարությունյանները, ի հիշատակ Աննա Ստեփանյանի, նվիրում են 2000 ռիալ:

Թղթակից, Ամփոփ տեղեկանք Սալմաստի հայ համայնքի մասին,«Ալիք», 1957, N 103, 15 մայիսի, էջ 4:
«Ալիք», 1957, N 100, 12 մայիսի, էջ 3:
«Ալիք», 1957, N 270, 9 դեկտեմբերի, էջ 3; 1958, N 54, 11 մարտի, էջ 3:
«Ալիք», 1959, N 258, 20 նոյեմբերի, էջ 3:
«Ալիք», 1961, N 11, 6 յունվարի, էջ 1:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 343:

Ուղղությունը ⇙ Հարավ-արևմուտքից
Հեղինակը Սամվել Կարապետյան
Տարեթիվ 2011 թ․

Հեղինակը Սամվել Կարապետյան
Տարեթիվ 2011 թ․

Մահլամի կենտրոնական թաղամասը

1860 թ.-ից սկիզբ առնող և գրեթե մեկ դարի ընթացքում բնակչության թվաքանակի կրած փոփոխությունները մատնանշող վիճակագրական տվյալների համադրումը ներկայացնում է հետևյալ պատկերը.

Թվական	Հայ տուն	Հայ արական	Հայ իգական	Հայ ընդամենը	Նշումներ	Աղբյուր
1860	70	243	201	444		Մխիթարեանց Ա., Ցուցակ որքանութեան ազգի հայոց ի վիճակին Ատրպատականի ի Պարսկաստան, ըստ տանց նոցին, ըստ արական և իգական սեռից յիւրաքանչիւր գաւառս, «Համբաւաբեր Ռուսիոյ», 1862, N 30, 20 սեպտ., էջ 1: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 342:
1864	118					Հայաստանի ազգային դիվան, ֆ. 429, ց. 1, գ. 100, թ. 102: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 342:
1875	120	385	333	718		«Արարատ», 1876, Գ, էջ 110: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 342:
1890	80					Գորոյեանց Ն., Պարսկաստանի հայերը, Թեհրան, 1968, էջ 182: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 342:
1895	176	385	513	898		«Արարատ», 1896, Բ, էջ 94: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 342:
1896	174	471	437	908	Ի դեպ, 157 հոգի պանդուխտ էր:	Պալունի., Նամակ Պարսկաստանից, «Նոր-Դար», 1896, N 216, 10 դեկտեմբերի, էջ 3: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 342:
1905	185	556	492	1048	Համագյուղացիներից 174 հոգի էլ գտնվում էր պանդխտության մեջ. ի դեպ, Մահլամում բնակվում էր նաև մի ռուս կին: Այլ տեղեկության համաձայն՝ նշյալ թվականին գյուղն ուներ 200 տուն՝ 1100 շունչ, որից 544-ը՝ ար., 556-ը՝ իգ. (Մատենադարան, Գ. Հովսեփյանի արխիվ, թղթ. 91, վավ. 14, թ. 11: ):	Նիւթեր Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան համար, հ. Դ, Պէյրութ, 1982, էջ 267: Մատենադարան, Գ. Հովսեփյանի արխիվ, թղթ. 91, վավ. 14, թ. 11: Տե՛ս նաև Աթայեան Ա., Սալմաստ, Նոր Ջուղա, 1906, էջ 29 և ներդիր: Հայրապետեան Յ., Սալմաստ, «Ալիք», 1969, N 211, 22 սեպտ., էջ 5: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 342:
1912	200					Գուլօեան Աւ., Նամակներ Սալմաստից, «Հորիզոն», 1912, N147, 11 յուլիսի, էջ 3: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 342:
1927	50	294			Գյուղն ուներ նաև քուրդ բնակչություն:	Իրանեան Վ., /Վաղինակ Սարգսեան/, Քիչ մը պատմութիւն Սալմաստի աղէտին առթիւ, «Յառաջ», 1930, N 1283, 7 յունիսի, էջ 2: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 342:
1930				294	Գյուղն ուներ նաև 38 քուրդ բնակիչ:	Մասիս, Լրացուցիչ տեղեկութիւներ Սալմաստի աղէտի մասին. Կորուստներուն առաջին տեղեկագիրը, «Յառաջ», 1930, N 1277, 31 մայիսի, էջ 1: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 342:
1957	33					Թղթակից, Ամփոփ տեղեկանք Սալմաստի հայ համայնքի մասին, «Ալիք», 1957, N 103, 15 մայիսի, էջ 4: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 342:
1960	30					Բոլատեան Մ., Տպաւորութիւններ Իրանի պատմական վայրերից, «Ալիք», 1960, N 181, 24 օգոստոսի, էջ 1: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 342:
1964	25			110	Ի դեպ, գյուղաբնակ հայերն աստիճանաբար հեռանում էին հայրենի գյուղից:	«Ալիք», 1964, N 185, 24 օգոստոսի, էջ 3: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 342:
1969	14			46		Հայրապետեան Յ., Սալմաստ, «Ալիք», 1969, N 211, 22 սեպտեմբերի, էջ 5: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 342: